'Heel Nederland smulde van deze Zwolse liefdesaffaire'

Wim Coster (1953), schrijver en historicus

"De Overijsselse geschiedenis, daarover schrijf ik. Regelmatig loop ik tegen verhalen aan waarvan ik denk: daar moet ik wat mee. Dit was er zo een, van deze affaire smulde heel Nederland in de negentiende eeuw: de liefde tussen de getrouwde dominee Johannes Gerrit van Rijn en de 23-jarige barones Jeannette Pruimers-van Dedem, kort daarvoor weduwe geworden. Van Rijn komt op sommige dagen wel drie keer bij haar langs om haar te 'troosten'. Dat baart opzien in hun woonplaats Zwolle.

Een jaar voordat de barones in 1859 haar echtgenoot verloor, is Van Rijn in de Grote Kerk als predikant bevestigd. Met zijn romance zet de charismatische voorganger veel op het spel. Hij had het ver kunnen schoppen in de Nederlandse Hervormde Kerk, wordt geroemd vanwege zijn welbespraaktheid. Van heinde en verre komen toneelspelers zondags naar de IJsselstad om te leren van de manier waarop die nieuwe voorganger zijn publiek bespeelt. Ondertussen stuurt hij de barones erotische brieven in geheimschrift.

Plegers van overspel neemt Van Rijn de maat, maar zijn eigen buitenechtelijke verhouding verantwoordt hij voor zichzelf door te stellen dat het Gods wil is. Aan zijn Jeannette schrijft hij dat hij een teken heeft ontvangen dat het goed is wat ze doen.

Als de barones zwanger raakt, reist ze naar Frankrijk, waar ze een jongetje ter wereld brengt, Henri . Ze staat hem af aan een min. In de buurt van Lausanne heb ik de nazaten van het buitenechtelijk kind gevonden. Bloednieuwsgierig waren ze naar wat ik over hun voorvader wist. Hij is goed terechtgekomen, maar was verbitterd dat zijn ouders hem hadden afgestaan.

Net als Henri vind ik Jeannette ook een slachtoffer. Ze denkt wel dat ze de touwtjes in handen heeft, maar is compleet in de ban van haar minnaar. Van Rijn heeft wel wat weg van een overjarige loverboy, hij heeft haar helemaal in de greep.

Zwolle kan niet accepteren dat een dominee en een vrouw van stand heimelijk het bed delen en een kind laten verdwijnen. Het wordt een zaak voor Vrouwe Justitia. Bezien met de ogen van nu is wat justitie in 1863 en 1864 presteert, tamelijk opmerkelijk. Zo is er een dubbelrol voor de officier van justitie, die ook ouderling is. Kerk en Openbaar Ministerie spelen elkaar stukken toe. En rechter baron Sloet tot Oldhuis laat zich wat al te gemakkelijk meevoeren door de publieke verontwaardiging.

Van Rijn krijgt negen maanden celstraf opgelegd. Later spreekt de Hoge Raad hem vrij. De synode is minder coulant: Van Rijn wordt uit z'n ambt ontzet. Doordat het zo'n ongewone kwestie betreft en de pers in opkomst is, groeit de affaire uit tot een landelijke aangelegenheid. De kranten hebben nieuws nodig en springen nogal voyeuristisch op de zaak.

Bij het onderzoek voelde ik me eveneens een voyeur. Je trekt zo op met die mensen en het gaat niet over kleine dingen. Gelukkig zei een van de huidige Van Dedems dat hij door het boek dichterbij zijn voorouders is gekomen.

Dat is te danken aan de fantastische bronnen die ik kon gebruiken: de combinatie van kerkelijke, rechtbank- en familiearchieven maakte dat ik dicht op de huid van de hoofdpersonen kon zitten. Daarom heb ik er ook geen fictie van gemaakt, een optie die ik vooraf heb overwogen. Wel komt er een theatervoorstelling over de liefdesaffaire. Het scenario schreef ik samen met regisseur Frans Leenderts. De toneeltekst heeft het boek verrijkt, vaart gegeven. Ik was een historicus die schreef, maar voel me nu vooral een schrijver met de geschiedenis als voedingsbron."

Wim Coster: De barones en de dominee. Een verboden liefde in de negentiende eeuw Balans; 288 blz. euro 19,99

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden