Heel Hilversum Jat

televisie | De zomervakantie is ook in Hilversum voorbij: het nieuwe tv-seizoen is begonnen. Wat het meest opvalt zijn de vele bekende formats, maar dan in een nieuw jasje. Precies zoals de kijker het wil.

Men neme enkele niet-professionele bakliefhebbers, stelt een jury samen en bouwt de studio om tot keuken. Start vervolgens de tijdklok en draaien maar. Het is een mix van ingrediënten die een succesvol televisierecept vormt: 'Heel Holland Bakt' begint vier september aan zijn vierde seizoen. Geïnspireerd door de NPO 1-hit, komt RTL 4 met zijn eigen bakprogramma. In 'Ja Ik Wil... Een Taart' gaan duo's de strijd met elkaar aan om de perfecte bruidstaart te maken.

RTL is niet de enige die voortborduurt op een bestaand format. Zo start SBS 6 met 'The Next Boy/Girl Band', een talentenjacht waarbij de juryleden - anders dan bij de 'The Voice Of Holland' - eerst het uiterlijk en de dansbewegingen van de kandidaten beoordelen en dan pas de zang.

Ook de publieke omroep heeft oude programma's afgestoft. In navolging van Arie Boomsma's 'Hij is een zij' en 'Louisa en Rosanna: Onze Transgender Liefde' van TLC volgt de EO vijf transgenders tijdens hun zoektocht naar acceptatie en liefde in 'Love Me Gender'.

De herkenbaarheid van veel programma's doet de vraag rijzen: zijn de ideeën op in Hilversum? Jaap Kooijman, hoofddocent media en cultuur aan de Universiteit van Amsterdam, vindt van niet. "Er is juist een grotere verscheidenheid aan televisieprogramma's - op zeer veel verschillende kanalen - dan ooit te voren."

Natuurlijk, televisiemakers worden geïnspireerd door succesvolle formats. "Zo zullen de mensen van 'Ja Ik Wil... Een Taart' hoogstwaarschijnlijk gekeken hebben naar 'Heel Holland Bakt' en 'The Great British Bake Off'." Toch vindt Kooijman de programma's niet verdacht veel op elkaar lijken. "Ja, de shows gaan over bakken en taarten. Maar ze zijn heel verschillend: bij de een strijden dezelfde kandidaten meerdere afleveringen tegen elkaar, terwijl 'Ja Ik Wil... Een Taart' bestaat uit losse afleveringen waarin ook aandacht is voor reality-tv over een bruiloft."

Gluren bij de buren

Dat gluren bij de buren is bovendien niets nieuws. "Imitatie, zowel letterlijk gejat of officieel gekocht via een format, is altijd onderdeel geweest van populaire cultuur." Volgens Kooijman geldt dat zeker voor de RTL's, SBS'en en TLC's. "De commerciële televisie bouwt voort op bestaande trends. Dat is geen ideeënarmoede maar een pragmatische strategie voor het maken van succesvolle programma's."

Wie een breed publiek wil trekken, moet juist niet te vernieuwend zijn. "Televisie is geen avant-gardistische kunst." De kijker heeft bepaalde verwachtingen wanneer hij of zij naar een programma zapt. "De truc is om die vermoedens enerzijds te bevestigen, zodat er herkenning is, en anderzijds te verrassen met net genoeg nieuwe elementen."

Voorspelbaarheid

Irene Costera Meijer, hoogleraar journalistiek aan de Vrije Universiteit in Amsterdam, beaamt dat. "De meeste mensen willen weten waar ze aan toe zijn als ze na een lange werkdag op de bank ploffen." Costera Meijer onderzoekt sinds twintig jaar de media en hun publiek. "Daarom zijn er bepaalde genreconventies. Bij een tuinprogramma bijvoorbeeld, weet je als kijker van tevoren wat je ongeveer gaat zien. Je kunt achterover leunen."

Die noodzaak tot voorspelbaarheid werkt imitatie in de hand. Of copycatgedrag, zoals Costera Meijer het - in tegenstelling tot haar collega Kooijman - noemt. "Of al dat kopiëren erg is? Ja en nee: enerzijds is de verrassing verdwenen, anderzijds kijken vertrouwde formats lekker weg en worden ook andere genreconventies als het nieuws steeds geknipt en geplakt."

Net zoals de kranten en journaals, bewegen televisieshows mee met maatschappelijke veranderingen. Is trouwen weer in zwang? Dan komen er programma's over huwelijken. Loopt de economie stroef? Voilà: series over mensen met een krappe beurs als 'Cash op Zolder', 'Uitstel van Executie' en 'Een Dubbeltje op z'n Kant'.

Het zijn specifieke programmatypes, waarin die trends in de samenleving op de tv verschijnen. "Subgenres van televisie die zo rond de eeuwwisseling een vlucht hebben genomen", stelt Costera Meijer. "Denk bijvoorbeeld aan de vele opvolgers van de eerste realitysoap 'Big Brother'."

Een van de meest onuitputtelijke bronnen van inspiratie voor format-bedenkers is wat de hoogleraar 'do it yourself-tv' noemt. Dat zijn programma's die mensen kijken om kennis op te doen. Vanuit een populaire invalshoek laten de makers zien hoe iets moet: het ontwerpen van kleren, het inrichten of bouwen van huizen, het opvoeden van lastige kinderen.

"Mensen vinden het prettig om naar do it yourself-tv te kijken omdat het gesprekken vervangt", aldus Costera Meijer. "In plaats van dat je van je moeder of vriendinnen leert hoe je een taart moet bakken, zie je op de buis op welke manieren dat kan. Het gaat er daarbij niet om of het publiek datgene wat wordt gepresenteerd ook daadwerkelijk gaat doen. Het draait om het verkrijgen van de knusse ervaring, om het opdoen van inspiratie."

Een ander dominant subgenre is het zogenoemde 'body snatching', een type reality-televisie waarbij de kijker als het ware even in het lichaam van de hoofdpersoon kan kruipen om te kijken hoe het voelt om diegene te zijn. Bij het BNN-programma 'Je Zal Het Maar Hebben' bijvoorbeeld, ziet het publiek hoe het is om een aandoening als Gilles de la Tourette te hebben.

En dan zijn er natuurlijk ook nog de talentenjachten. "Die zijn populair, ook omdat ze leiden tot gesprekken op de bank", stelt de hoogleraar. "Je kijkt ze zelden alleen. De shows nodigen uit om commentaar te geven, om iets te vinden van de kandidaten. Vervolgens kun je kijken of jouw oordeel overeenkomt met dat van de jury."

Slimme strategie

'The Soundmixshow', 'Idols', 'Popstars', 'X-Factor', 'The Voice', 'The Winner Is...': er lijkt geen einde te komen aan de zoektocht naar talent. "Net als do it yourself en body snatching, blijken kijkers dat soort televisie graag te zien. Omroepen spelen daarop in: ze kapitaliseren series die zich al bewezen hebben." Een slimme strategie, vindt Costera Meijer. "Al is de kopie meestal minder succesvol dan het origineel. Ook raakt het publiek verzadigd: op een gegeven moment is het genoeg geweest." Zo zijn er nu aanzienlijk minder 'Big Brother'-achtige programma's op televisie.

Hoewel ze er zelf geen onderzoek naar heeft gedaan, vermoedt de hoogleraar dat de meeste copycats uit de kokers van de commerciële omroep komen. "De publieke zenders hebben een strengere taakomschrijving. Zij moeten en willen van elkaar verschillen, stuk voor stuk iets toevoegen wat er nog niet is."

Zo richt de NTR zich op educatie, waar Omroep Max vooral programma's voor ouderen maakt. "Daarin is Nederland uniek, het systeem maakt dat we in vergelijking met de ons omringende landen een grote verscheidenheid aan programma's hebben. Ondanks alle kopieën blijven we bijzonder origineel."

is namaak illegaal?

Waar ligt de juridische scheidslijn tussen inspiratie en imitatie? Advocaat Laura Fresco van Hoyng Rokh Monegier is gespecialiseerd in intellectueel eigendomsrecht.

Ze is net bezig met een zaak over mogelijke format-inbreuk. "Toevallig, want zo vaak kloppen programmamakers nu ook weer niet bij ons aan met dit soort zaken." Dat komt omdat de televisiewereld professionaliseert, aldus Fresco, er zijn tegenwoordig grote beurzen waar formats via contracten van de hand worden gedaan.

Bovendien is het moeilijk om een televisie-format auteursrechtelijk te beschermen. "Daarom is er niet direct sprake van inbreuk wanneer twee programma's op elkaar lijken", legt ze uit. "Het idee mag dan hetzelfde zijn, maar met een paar aanpassingen hier en daar oordeelt de rechter al snel dat de shows voldoende van elkaar verschillen."

Die onderscheidende elementen hoeven niet groot te zijn: het veranderen van het decor, spelregels en presentator is soms voldoende. "Het is lastig om hier een algemene uitspraak over te doen, er bestaan geen duidelijke regels. Daarom zijn dit soort zaken ook zo lastig in te schatten, de rechter vaart een beetje op zijn onderbuiksgevoel."

Dat gevoel duwt de Nederlandse rechter meestal in de richting van de copycat: sinds de eerste (gepubliceerde) uitspraak omtrent vermeende format-inbreuk in 1986 (programmabedenker Praal verloor een zaak tegen de Vara over het programma 'Adrenaline'), is de aanklager in de meeste gevallen in het ongelijk gesteld.

"Zo gebeurde dat in 2002 rondom 'Una Voce Particolare', een talentenjacht voor klassieke musici", zegt Fresco. "Een productiemaatschappij spande een zaak aan tegen de Tros, die hun idee zou hebben gekopieerd. Na een slepend proces won de Tros."

RTL

Marktleider RTL 4 pakt weer uit met familieshows als 'The Voice of Holland' en 'Ik Hou Van Holland'. Ook staan er enkele nieuwe formats op stapel: zo start Beau van Erven Dorens 'The Amsterdam Project', waarin hij optrekt met daklozen, begint de ziekenhuisserie 'Centraal Medisch Centrum' en is Gordon op de tv met 'Gieren met Goor'. Ook terug van weggeweest is een live talkshow om vijf uur.

RTL 5 komt met de nieuwe Nederlandse comedyserie 'All-in Kitchen'. Een spin-off van 'Expeditie Robinson' met YouTubers staat online.

Over RTL 7 en 8 is weinig bekend.

NPO

NPO 1 schiet eind augustus uit de startblokken met het vertrouwde kijkcijferkanon 'Boer Zoekt Vrouw'. Daarnaast is er een doorlopende latenight-show met afwisselend Pauw en Jinek. Ook maakt het duo een gelegenheidsprogramma rond de Tweede Kamerverkiezingen in maart 2017. Paul de Leeuw krijgt een nieuw zaterdagavondprogramma en Freek Vonk start met 'De Super Freek Show' rond dat tijdstip. Bovendien begint in september een nieuwe Nederlandse dramaserie: 'La Famiglia'.

Ook Jongerenzender NPO 3 komt met een nieuwe serie van eigen bodem: 'Vlucht HS13'. Katja Schuurman heeft een van de hoofdrollen.

NPO 2 zendt vanaf eind oktober 'Klonen: wens of waanzin uit', waarin Sophie Hilbrand en Bas Haring de wereld over reizen om de stand van zaken rondom klonen te verkennen. In het voorjaar van 2017 komt er een serie over Meijering en Ficq, het advocatenkantoor dat de verdediging van onder meer Badr Hari en Dino Soerel deed.

SBS

SBS 6 komt deze maand met een nieuwe talentenjacht: 'The Next Boy/Girl Band'. Ook het 'Rad van Fortuin' keert terug op de zender, met André Hazes Junior. Met welk nieuw Nederlands drama SBS 6 komt, maakt de omroep vandaag bekend op zijn seizoenspresentatie. In ieder geval is 'Dokter Tinus' terug.

Veronica heeft de Champions League dit televisieseizoen en voor NET 5 maakt de voormalige NOS-nieuwslezer Rik van de Westelaken een reportagereeks waarvoor hij de wereld over reist.

Wat is nieuw op tv?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden