Heel gelukkig, alleen niet met haar lichaam

Beeld Jorgen Caris

Wie te dik is, eet te veel. Maar dat is niet het hele verhaal over obesitas, waar meer dan 10 procent van de Nederlanders aan lijdt. Laura van Erp, die in de Trouw-campagne laat zien hoe op zwaarlijvigheid wordt gereageerd, vertelt hier haar verhaal.

De Laura van deze foto's bestaat niet meer. Afgelopen maandag liet ze haar maag verkleinen. Het orgaan waarmee ze vele duizenden boterhammen, bananen, aardappels, gehaktballen, salades, boontjes, tomatensoep, taart en chips verteerde, heeft nu de omvang van een kiwi. De ingreep zal spoedig ook haar uiterlijk veranderen: mensen vallen na een maagverkleining gemiddeld 1 à 2 kilo per week af. Met een beetje geluk bereikt Laura volgende zomer al haar doel: de aanschaf van een bikini. Het zou de eerste van haar leven zijn.

Laura van Erp is 26 jaar. Ze heeft twee honden, een poes, een lieve vriend Bryan, een eigen appartement en een leuke baan als assistent-begeleidster in de gehandicaptenzorg. Ze is heel gelukkig, vertelde ze in de weken vóór de operatie. "Alleen niet met mijn lichaam."

Dat lichaam was veel te zwaar, het zat haar dwars, de kilo's verkleinden ook haar kans op zwangerschap, terwijl zij en Bryan heel graag kinderen willen. Ook om die reden besloot Laura tot een nieuw leven, met een minimaag.

"Ik had nooit gedacht dat ik zo ver zou gaan", schrijft ze op haar weblog. "Om mijn eigen pad met geluk te bewandelen samen met mijn liefde aan mijn zijde!"

Complexe ziekte
Het pad voert naar een nieuwe vrouw, 'Laura 2.0', zoals ze zelf zegt. Ze wil afscheid nemen van haar oude ik, een hoofdstuk afsluiten. Met een uitroepteken: Laura is één van de gezichten van de Trouw-campagne die deze maand op televisie te zien is. Ze wil uitdragen dat obesitas een complexe ziekte is en geen simpele kwestie van eigen schuld, dikke bult.

Ook stond ze toe dat de krant haar voor dit verhaal enkele weken volgde, van haar keukentafel in de Randstad tot het huis van haar ouders in Zuid-Limburg, terug naar het decor van haar kindertijd. De centrale vraag: hoe is Laura zo dik geworden?

Het antwoord beslaat vier pagina's, en niet voor niets: het verhaal van haar overgewicht is gelaagd. Deskundigen noemen obesitas een 'multifactoriële aandoening', een aandoening met vele oorzaken. Zelf gebruikt Laura het beeld van een rugzakje, dat staat voor de verzameling aan levenservaringen en karaktertrekken die haar gevoelig maken voor overgewicht. "Iedereen heeft zo'n rugzakje", zegt ze. "Maar bij mij zit er misschien meer in."

Kip piri piri
1. Hoe is Laura zo dik geworden?
Allereerst het voor de hand liggende antwoord: door te veel te eten. Obesitas komt van het Latijnse woord obesus, dat 'vet' of 'volgegeten' betekent, er zit het werkwoord edere in: eten. Ieder pondje gaat door het mondje, daar valt weinig tegenin te brengen.

Op verzoek van diëtisten hield Laura in het verleden wel eetdagboeken bij, waarin ze precies noteerde wat ze at. Die gooide ze onlangs allemaal in de prullenbak; Laura 2.0 heeft ze niet meer nodig.

Uit het hoofd dan maar: bloemkool met een sausje, aardappelen met jus, het wereldgerecht 'Kip piri piri' van Knorr; Laura at met gemak twee porties in haar eentje, romige tomatencrèmesoep van Unox, hartige borrelhapjes, een patatje voor de vuist, een pizza als lunch, broodjes met tonijnsalade, en chips, vooral naar chips greep ze op moeilijke momenten. Een nare dikmaker, vergelijkbaar met noten, chocoladepasta, roomboter en mayonaise. In één zak chips zitten evenveel calorieën als in 34 komkommers.

Eten: het is voor Laura lange tijd een schaamtevolle bezigheid geweest, iets wat ze het liefst in haar eentje deed of in gezelschap van Bryan, bij wie zij zich honderd procent veilig voelt. Bij de meeste andere mensen voelt of veronderstelt ze afkeuring: kijk die dikzak eens, wat een slappeling.

Dieet
Tijdens ons eerste, bijna drie uur durende gesprek, dat toevallig rond lunchtijd plaatsvond, kwam voedsel alleen als gespreksonderwerp op tafel. Laura vertelde onder meer over haar bezoek aan een 'All you can eat'-restaurant, waar de heerlijkste gerechten lagen opgetast. Maar zij durfde geen tweede keer op te scheppen, uit angst dat iedereen dacht: Gaat ze nou wéér eten?! Volgens Bryan moest ze zich daar niks van aantrekken, maar ja: "Hij heeft makkelijk praten, hij is slank."

Te veel eten: waarom hield ze daar niet gewoon mee op? In de afgelopen vijf jaar volgde Laura onder meer het Cambridge Shake-dieet, het Sonja Bakker-dieet, het Dokter Frank-dieet, het Weight Watchers-dieet, het Fitplan, Afvallen met Amber en het Ziekenhuisdieet, waarbij je de dag door moet op grofweg twee geroosterde boterhammen, wat fruit, een beker yoghurt en een halve krop sla. Ze liep een tijdje bij een accupuncturist, een behandeling die gepaard ging met een menu van louter yoghurt.

De verzameling jeugdfoto's op Laura's oude kamer.

Al haar dieetboeken heeft ze inmiddels afgedankt. Ze hebben haar niet geholpen, zoals ze de meeste mensen niet helpen. Uit wetenschappelijke onderzoek blijkt dat slechts 5 tot 15 procent van de afvalpogingen succesvol is, dat wil zeggen: leidt tot een blijvend gewichtsverlies van minstens 9 kilo. Veel lijnende mannen en vrouwen komen uiteindelijk meer áán dan ze zijn afgevallen: het beroemde jojo-effect, dat ook Laura zo goed kent.

Met al haar wilskracht en zelfdiscipline beet ze wekenlang op houtjes en verloor ze verschillende keren flink gewicht. "Maar dan komt er altijd een moment waarop je het niet meer volhoudt. Meestal een stressmoment. Dan ga je snaaien. Of denk je: ik kan geen sla meer zien."

Schulp
2. Hoe is Laura zo dik geworden?
Als je het háár vraagt, zegt ze: "Ik was er zelf bij. Ik weet echt wel dat ik die zak chips open trek. Als je naar me wijst en dát zegt, dan krijg ik trouwens stress, dan kruip ik in mijn schulp. En dan neem ik wéér een zakje chips."

Laura is een emotie-eter: ze eet als ze zich vervelend voelt, vaak zonder dat ze door heeft wat haar precies van binnen beroert. Het is een omgekeerde stressreactie, de normale reactie is juist verlies van eetlust. Bij stress houden maag en darmen op met werken en trekt het bloed naar de spieren; zo maakt het lichaam zich op om te vluchten of te vechten.

Maar in Laura's hoofd zit 'een duiveltje' dat haar een andere opdracht geeft: "Je moet eten, dan gaat de pijn weg." Dat klopt, eten kan angst of somberheid wel even bedekken, maar niet langer dan een paar minuten. "Daarna voel ik me nog rotter."

Dankzij gesprekken met een psycholoog en bewustwordingsoefeningen lukte het haar de laatste tijd vaker om het duiveltje te weerstaan.

Vraag je naar de bron van haar negatieve gevoelens, dan beland je in het Zuid-Limburgse dorp van haar jeugd, op een zachte nazomerdag in 2004. De vijftienjarige vmbo-leerlinge Laura heeft net een stagedag in de thuiszorg achter de rug en fietst haar straat binnen: een steengrijze, boomloze straat in een 'asobuurt', waarop drugscriminelen hun stempel hebben gedrukt.

Op straat
Dat er iets mis is, realiseert ze zich zodra ze de vreemde auto's ziet: dikke Mercedessen, slordig op de stoep geparkeerd. Er horen vreemde mannen bij, die nota bene hún gevel inspecteren. Als Laura naar binnen glipt, lopen ze brutaalweg met haar mee, ze denderen door naar boven, openen alle deuren. 'Wat gebéúrt hier?', durft ze een van de indringers te vragen. Die zegt: 'Deze woning wordt straks geveild, meisje. Vanavond staan jullie op straat.'

Laura van Erp, 26 jaar, heeft twee honden, een poes, een lieve vriend, een eigen appartement en een leuke baan. Beeld Jörgen Caris

Zo komt aan het licht dat Laura's moeder, die de gezinsfinanciën beheert, maandenlang de hypotheek niet heeft betaald. Dat ze haar geldzorgen met niemand deelde. Dat ze dacht: als je problemen verzwijgt, verdwijnen ze misschien. Wie weet lossen ongeopende rekeningen vanzelf op. Maar nee, ze vormen een groeiende stapel die leidt tot een dramatische ontknoping.

Wel blijkt nog diezelfde avond dat het gezin Van Erp mazzel heeft met een vriendelijke opkoper. Van hem mogen ze blijven zitten tot ze enkele weken later hun intrek kunnen nemen in een huurwoning een dorp verderop.

Dat dorp is veel rustiger, het huis is prettig en de straat grenst aan het landschap uit een wandelgids: glooiende weilanden met schapen. Bovendien blijkt er na het aflossen van de schulden nog wat geld over te zijn. Laura's moeder koopt daarvan een autootje, en Laura en haar vijf jaar jongere zus mogen nieuwe spullen uitzoeken voor hun kamers. Eind goed, al goed?

Trauma: in de encyclopedie heeft het 25 betekenissen, waaronder psychisch letsel, hevige zielsaandoening, geestelijke kwetsuur, gewelddadige inwerking, ernstige schok door een nare ervaring. Maar in het vocabulaire van Laura, haar zusje en hun ouders kwam het woord lange tijd niet voor. Het zijn sowieso geen praters, de Van Erps, maar doeners én binnenvetters.

Samenwonen
In het nieuwe dorp gaan ze alle vier weer over tot de orde van de dag. Over de openbare verkoop van hun eerste huis en de financiële puinhoop die eraan voorafging, hebben ze het niet meer; ze kijken vooruit.

Laura rondt het vmbo af, gaat een mbo-opleiding volgen en krijgt verkering met Bryan, die in de Randstad woont. Op haar twintigste verlaat ze Zuid-Limburg om met hem te gaan samenwonen. Ze is dan wel dertig kilo zwaarder dan op de bewuste septemberdag vijf jaar eerder.

Pas veel later legt Laura de link tussen al die extra kilo's en de schok die ze kreeg toen ze ontdekte dat zij mogelijk dakloos zouden raken. Het vanzelfsprekende vertrouwen dat kinderen in hun ouders hebben, was zij in één klap kwijt.

Had ze toen de zelfreflectie van een volwassene gehad of de kennis van een psycholoog, dan had ze misschien kunnen zeggen dat ze zich fundamenteel onveilig voelde. Dat ze een trauma had opgelopen. Maar Laura voelde zich gewoon rot. En ging eten.

Afstand
3. Hoe is Laura zo dik geworden?

Voor nog meer laagjes van het antwoord reizen we naar Zuid-Limburg, op een hete dag eind augustus. Laura is een beetje gespannen, zegt ze, ze voelt 'kriebels in haar maag'. Lunchen bij haar ouders doet ze zelden, en niet alleen vanwege de lange reistijd; tussen moeder en dochter is ook emotionele afstand gegroeid. Over de openbare veiling van hun huis hebben ze inmiddels wel gepraat, maar de ruimte tussen hen is nog vooral gevuld met zwijgen.

Eenmaal gearriveerd blijkt Limburgse gastvrijheid uit een gedekte tafel in een verzorgde tuin: grasmat, tuinhuisje, een fontein met stenen engel en een bonte verzameling geraniums. Het kweken ervan is een hobby van Laura's vader, een zwijgzame man werkzaam in de bouw, die zich wel komt voorstellen maar niet meepraat. Interviews, niks voor hem.

Moeder Miriam van Erp-Engelen (54), een supermarktmedewerkster die zelf stevig oogt maar niet obees is, wil wél meewerken aan dit verhaal, heel graag zelfs, uit respect voor haar oudste dochter. "Dat ze aan de Trouw-campagne meedoet, vind ik heel stoer van d'r. En die maagoperatie vind ik ook heel knap, ik sta er voor honderd procent achter." Ze heeft nóg een motivatie, waarvoor ze dezelfde woorden gebruikt als Laura: ook Miriam wil graag 'een hoofdstuk afsluiten'; afscheid nemen van een moeilijke tijd, met een schone lei verder.

Eerst terug naar de vroegste kinderjaren, want Laura's obesitas heeft een lange voorgeschiedenis, zegt moeder Miriam. Laura was amper drie jaar oud toen ze alleen nog maar chocomelk bij de boterham wilde. "De melkboer kwam aan de deur. Ik nam op een gegeven moment zeven flessen chocomelk per week, één fles per dag voor Laura."

'Medeplichtigen'
Dat die voorkeur van haar dochtertje niet gezond was, wist ze heus wel. "Ik probeerde het te verdunnen met gewone melk, maar dat proefde ze meteen. Alleen echte chocomelk was goed genoeg voor haar. Dat heb ik toegelaten om haar tevreden te stellen. Dan ben je er als moeder eigenlijk medeplichtig aan."

Er waren meer 'medeplichtigen', zoals de ouders van Miriam. Tot de komst van haar tweede dochter Lindsay was Laura hun enige kleinkind. "Ze werd in de watten gelegd. Dan ging ze met mijn vader na het etentje nog een wandelingetje maken en dan kwamen ze langs de frituur. En wat kreeg ze dan van opa? Een frikandelletje of een extra groot ijsje."

Op een fotocollage die nog op Laura's voormalige slaapkamer hangt, zie je haar als mollige peuter, forse kleuter, gezette zevenjarige, dito puber. Als slagwerker bij de fanfare, rond de tijd van de openbare verkoop: ook geen slanke den. "Ik ben altijd anders geweest dan andere kinderen", zegt ze. "Groter en flinker."

De aankoop van haar eigen appartement bracht Laura terug bij de angsten die ze in haar ouderlijk huis had gevoeld. Beeld Jörgen Caris

Rauwkost
Wat doe je als je puberdochter in de breedte groeit?
Voor moeder Miriam was het een zorg, ook omdat ze heel goed wist "hoe het is om in hobbezakken te lopen terwijl je andere jonge meiden in leuke kleren ziet. Dan voel je je echt niet lekker." Laura's overgewicht stond namelijk niet op zichzelf, het zat in de familie. Op haar 22ste woog Miriam zelf 113 kilo. In de loop der decennia viel ze flink af en kwam ze ook weer aan: de jojo. Pas de laatste tijd heeft ze een redelijk en stabiel gewicht.

Miriams moeder, Laura's oma, een echte bourgondiër, was ook ontzettend dik. Als er op verjaardagen verschillende soorten taarten waren, dan koos oma niet, maar nam ze gewoon van elke taart een stuk.

Natuurlijk gunde Miriam haar eigen dochters een makkelijker route met een slanker lijf! Maar hoe krijg je ze op die weg?

Op de basisschool had ze Laura's eetgedrag nog wel redelijk in de hand. "We hebben altijd normaal gegeten. Rauwkost, een warme groente, vlees en aardappelen. Ik nam wel eens chippies mee, maar dat waren kleine zakjes. Als we wel een grote zak hadden, aten we de helft met z'n vieren op. De rest ging naar de kippen."

Toen Laura eenmaal naar het vmbo ging, verloor Miriam de grip: haar dochter kreeg een krantenwijk en ging van de opbrengst gewoon zelf wat lekkers halen in de supermarkt. "Ik heb wel geprobeerd om haar zover te krijgen iets aan haar gewicht te doen, maar dat liep vaak op ruzie uit."

Steunpilaar
Eén keer gooide Laura zelfs de ramen in, nadat haar moeder haar buiten had gezet om af te koelen. "Ik denk dat ik wel grof kon zijn als puber", zegt Laura als ze eraan terugdenkt.

Dat haar dochter na de gedwongen verhuizing nog meer ging eten, ja, dat had Miriam wel gemerkt. Maar dat het een misschien met het ander te maken had, nee, geen idee.

Zelf kwam Laura pas tot dat inzicht toen ze drie jaar geleden een appartement ging kopen met Bryan, haar geliefde en steunpilaar in bange dagen.

Hun budget was toereikend, ze hadden het netjes uitgerekend, de bank was akkoord. En toch raakte Laura volstrekt in paniek van iedere rekening of belastingbrief die op de mat viel. "Dan dacht ik: Oh nee! Kunnen we het wel betalen?!" Ze was onredelijk boos, viel fel uit tegen haar vriend, ging nog meer eten, kwam in rap tempo weer veel aan. Ten einde raad klopte ze aan bij een psycholoog. "Ik wist niet meer wat ik met mezelf aan moest."

In de gesprekken die volgden, ook gedurende een intensief, eenjarig behandelprogramma voor mensen met obesitas waaraan ze deelnam, leerde Laura veel over zichzelf. Ze had haar angsten door de openbare veiling van haar ouderlijk huis verdrongen; de beslommeringen met haar eigen eerste koophuis riepen die weer op.

Indertijd durfde ze er niet met haar ouders over te praten. "Ik wilde ze niet kwetsen. Ik was bang dat ze boos of verdrietig zouden worden. Misschien ook bang om ze kwijt te raken."

Weggeduwd
Op aanraden van haar psycholoog deed ze het twee jaar geleden wel: ze belde haar moeder en luchtte haar hart. Pas toen begreep Miriam welke impact haar financiële wanbeheer op haar oudste dochter had gehad, vertelt ze tijdens de lunch. En trouwens ook op haar jongste, maar die blijft buiten dit verhaal.

"Ik heb zelf veel weggeduwd, ik heb een gesprek erover altijd proberen te vermijden. Het doet mij heel veel pijn, dat ik mijn kinderen dit heb aangedaan. Ik hoop dat we dit achter ons kunnen laten."

Daarbij helpt dit gesprek in de tuin, op een hete dag in augustus. Ook een buitenstaander ziet dat er veel liefde is tussen moeder en dochters. Praten over hun gevoelens, ze zijn het niet gewend, ze vinden het moeilijk, maar ze proberen het nu wel.

Had Laura géén obesitas gekregen als haar ouders hun geldzaken keurig op orde hadden gehad? Als ze vanaf haar vijftiende niet had geleefd met de angst dat ze elk moment het dak boven haar hoofd kon verliezen, de controle kwijt zou raken?

Zeker is het niet. Laura was van jongs af aan flink stevig, net als haar moeder en oma, ze was ook al een emotie-eter.

Zeker is wel dat de nieuwe Laura heeft geleerd dat je emoties niet per se hoeft weg te eten, dat je ze ook kunt benoemen. Het recente bezoek aan haar ouders heeft haar goed gedaan, vertelt ze vlak voor haar operatie. Haar rugzakje voelt lichter.

"Sinds we daar geweest zijn, is de band sterker geworden. Door een beetje vertrouwen, dat ik nu heb gewonnen. Ik heb het gevoel dat ik vrijer kan ademen. Ik heb nooit zoveel durven zeggen. Maar nu wel. Ik hoop dat ik er anderen mee kan helpen. Obesitas komt niet alleen door het eten."

Laura is te volgen via haar blog

Vijf vragen over obesitas

Acceptatie van de dikke mens is ver te zoeken, weet klinisch psycholoog Peter Daansen (60), specialist op het gebied van eetstoornissen en auteur van het boek 'Leven met obesitas'. Zwaarlijvigheid wordt geassocieerd met een labiel karakter, gebrek aan discipline, onhygiënisch gedrag en een onaantrekkelijk uiterlijk. "Alleen de beroemde gezelligheid van dikke mensen kunnen we waarderen."

Daansen behandelde in de afgelopen dertig jaar vele honderden mensen met obesitas. Hij geeft antwoord op vijf vragen.

1. Zijn mensen met obesitas slappelingen?
Daansen: "Nee, dat is onzin. Dat wil zeggen: ze zijn in aanleg net zo karakterzwak of wilskrachtig als ieder ander. Mensen met obesitas hebben vaak behoorlijk wat zelfcontrole, ze zeggen vaker 'nee' tegen voedsel dan andere mensen. Maar dat kunnen ze op de lange termijn niet volhouden en dan schieten ze door.

Wat je wel krijgt, is dat obesitas het karakter gaat vormen. Al op jonge leeftijd worden dikke kinderen geconfronteerd met vooroordelen en vaak ook pestgedrag. Ze worden als laatste gekozen bij gym, ze worden uitgelachen en nagewezen. Dat maakt hen onzeker, angstig en eenzaam, waardoor ze weer vatbaarder worden voor overeten. Een vicieuze cirkel. Bijna alle obese patiënten hebben een negatief zelfbeeld, ze hebben de vooroordelen overgenomen. Ik hoor ze over zichzelf zeggen wat de maatschappij óók van ze vindt: Ik ben lui, ik ben zwak."

2. Is het je eigen schuld als je obesitas hebt?
"Nee, daar ben ik het niet mee eens. Obesitas is een heel complexe ziekte, waarbij lichamelijke, genetische, psychologische en voedingstechnische factoren een rol spelen. Juist die combinatie maakt het zo'n moeilijk te bestrijden aandoening. Ook het sociale milieu heeft veel invloed. Je hebt gezinnen waar altijd snoep, frisdrank, alcohol en kant-en-klaar voeding op tafel staan. Er is een Amerikaanse uitdrukking: Nature loads the guns, environment pulls the trigger; Aanleg legt de basis, omgeving doet de rest. Maar natuurlijk hebben obese mensen er wel zelf aan bijgedragen. Uiteindelijk word je zo dik door fout en veel eten."

3. Kun je obesitas een eetstoornis noemen?
"Hoewel de Wereldgezondheidsorganisatie obesitas als een ziekte ziet, wordt het niet als psychiatrische klacht gezien. Obesitas komt als eetstoornis niet voor in de DSM-5, het psychiatrisch handboek waarin bijvoorbeeld wel de eetbui-stoornis staat. Mensen die daaraan lijden, eten bijvoorbeeld kort achter elkaar een groot stuk kaas, driekwart brood en een liter ijs; zij verliezen echt de controle. Terwijl obese mensen de hele dag door snaaien. Toch heeft een klein deel van hen volgens mij wel degelijk een eetstoornis. Ze eten stiekem, kennen veel schaamte, kunnen niet stoppen met eten, hebben vaak een problematische voorgeschiedenis, een negatief zelfbeeld, afschuw van hun lichaam. Zij hebben specialistische hulp nodig, waarbij ook psychologen betrokken zijn."

4. Die hulp moeten mensen deels zelf betalen. Is dat terecht?
"De meeste mensen met obesitas horen inderdaad niet thuis in de geestelijke gezondheidszorg. Voor hen geldt: ze hebben een foute leefstijl, ze moeten naar de sportschool en naar de diëtist. Maar dat de selecte groep die wel een pscyho-medische behandeling nodig heeft, die zelf moet betalen, vind ik onterecht en onverstandig. Behandeling is uiteindelijk goedkoper, omdat obesitas op de lange termijn kan leiden tot ernstige ziektes als diabetes en depressie. Obesitas komt ontzettend veel voor, meer dan 10 procent van de Nederlanders lijdt eraan. Het is een probleem van ons allemaal, niet van één individu met zogenaamd een slap karakter."

5. Wat vindt u van Laura's persoonlijke verhaal over obesitas?
"Ik heb altijd veel respect voor mensen die op grond van hun eigen levenservaring er anderen bewust van maken: 'Je kunt hulp zoeken, je hoeft het niet alleen te doen'. Dat is ook een belangrijke boodschap aan het brede publiek. Als de kennis over obesitas toeneemt, ben ik daar heel erg blij mee."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden