Heeft Sodom dan toch echt bestaan?

'Lot en de mannen van Sodom' van Phillip Medhurst. Beeld Wikimedia

Gevonden in de woestijn van Jordanië: een 'goudmijn van antieke monumentale structuren en voorwerpen'. Dat moet een stad zijn geweest, zegt Stevens Collins, die de bouwwerken blootlegde. De archeoloog en bijbelwetenschapper denkt dat het niet zomaar een nederzetting was. Hij zou gestuit zijn op niets minder dan het bijbelse Sodom.

Tien meter hoog, vijf meter diep. Toen Collins een aantal jaar geleden bij opgravingen in de zuidelijke Jordaanvallei een forse verdedigingswal onder het zand vandaan haalde, wist hij direct dat hij iets bijzonders op het spoor was. Zo'n gevaarte bouwde je alleen als er veel op het spel stond. En als je veel mankracht tot je beschikking had.

Dat vermoeden bleek te kloppen, schrijft de wetenschapper van de Trinity Southwest University in de zuidelijke Amerikaanse stad Albuquerque nu in een rapport. De opgravingen die hij de afgelopen tien jaar deed, wijzen volgens hem en zijn collega's in één richting.

Hier, op de opgravingslocatie Tall el Hammam, ten noorden van de Dode Zee, stond zo'n 3000 tot 5000 jaar geleden een stadstaat, een nederzetting met groot regionaal belang. Hier was handel, hier werd politiek bedreven en oorlog gevoerd.

Getroffen door extreme hitte
Althans: totdat het ineens niet meer gebeurde. De stad heeft ooit flink in brand gestaan, meent Collins. Uit technisch onderzoek naar het aardewerk en andere stenen blijkt volgens hem dat die waarschijnlijk aan extreem hoge temperaturen zijn blootgesteld. Dat kan geen gewone brand zijn geweest, want daarbij wordt het lang zo warm niet.

Waarschijnlijker is dat er in de lucht boven de stad een flinke explosie is geweest - mogelijk een meteoriet. De bevolking is toen verbrand of op een andere manier bezweken. Het duurde zeker 700 jaar totdat die plaats weer bewoond werd.

Tel daarbij op dat de stad zo ongeveer op de locatie ligt die in Genesis wordt aangeduid als 'Sodom' en het is volgens Collins glashelder: dit moet die bijbelse stad zijn. Het eerste boek van het Oude Testament vertelt dat God immers 'uit de hemel zwavel en vuur' liet 'neerkomen op Sodom en Gomorra' (zie kader). Vandaar die hittesporen.

Sodom in de Bijbel

Meerdere bijbelboeken verwijzen naar Sodom. Meestal gaat het om niet meer dan een paar woorden, maar het bijbelboek Genesis geeft iets meer informatie. Hoofdstuk 19 beschrijft hoe een paar engelen ernstig worden lastiggevallen als ze in de stad Sodom bij een man genaamd Lot logeren. ‘Alle mannen van Sodom’ verzamelen zich voor Lots deur. “Waar zijn die mannen die bij je overnachten?”, vragen ze hem. “Breng ze naar buiten, we willen ze nemen!” Lot weigert en biedt hen als goedmakertje zijn dochter aan, maar ze taaien niet af. Als ze Lots huis bestormen, ‘slaan’ de engelen hen ‘met blindheid’.

Daarna brengen die engelen slecht nieuws: “Er zijn zulke ernstige beschuldigingen tegen haar (Sodom, red.) ingebracht dat de HEER ons hierheen heeft gestuurd om haar te verwoesten.” Aldus geschiedt. Sodom staat tegenwoordig gelijk aan seksuele losbandigheid, maar bijbelwetenschappers zijn er nog niet helemaal uit wat het verhaal precies wilde vertellen. Moest de stad vernietigd worden omdat de bevolking seksueel bandeloos was of omdat ze niet goed omging met haar gasten?

Vesting van koning David ook 'gevonden'
Of het Collins zal lukken bijbelwetenschappers te overtuigen, is de vraag. Er melden zich vaker onderzoekers die beweren dat ze een bijbelse locatie hebben blootgelegd, en het is lang niet altijd raak. Veel van die opgravingen worden gedaan door historici van universiteiten en onderzoeksinstituten, maar de regio is ook populair onder conservatieve christenen die op zoek zijn naar bewijs dat de bijbelverhalen waar gebeurd zijn.

Vorig jaar bijvoorbeeld, claimde de Israëlische archeoloog Eli Shukron dat hij de vesting van de bijbelse koning David had gevonden. Zijn bewijsvoering was aan de magere kant: hij baseerde zich op het feit dat daar een kleine doorgang voor water in zat; precies zoals beschreven in het bijbelboek Samuel.

De meeste bijbelwetenschappers zijn uiterst sceptisch over de methoden als die van Shukron. Van de auteurs van het Oude Testament is inmiddels bekend dat het hen vooral ging om de boodschap en de betekenis van de verhalen, niet om de historiciteit daarvan. En dus is het Oude Testament als historische bron doorgaans niet veel waard.

Veel wetenschappers gaan ervan uit dat de toren van Babel nooit heeft bestaan heeft en de uittocht van het Joodse volk uit Egypte niet echt heeft plaatsgevonden. Wie Koning David precies was is ook onduidelijk. Sodom kan in dezelfde categorie vallen: niet historisch, wel mythisch.

'Theologisch bewijst het niets'
Collins is er niet op uit om zulke 'theologische vragen' te beantwoorden, schrijft hij. De hittesporen hoeven niet te bewijzen dat Gods regen van zwavel en zuur echt heeft bestaan en dat het verhaal in Genesis klopt. Maar ze maken volgens hem wel aannemelijk dat er in de regio inderdaad een stad is verwoest door extreme hitte.

Je kunt die conclusie op drie manieren uitleggen, zegt oudtestamentica Eveline van Staalduine van de Vrije Universiteit. "Als je gelooft dat de bijbel een geschiedenisboek is en alle verhalen waar gebeurd zijn, zou je uit deze vondst kunnen opmaken dat die vuurregen van God inderdaad heeft plaatsgevonden.

"Maar je kunt het ook omdraaien. Stel dat er inderdaad een stad verwoest is door grote hitte, bijvoorbeeld vanwege een meteoriet. Dan is het goed voor te stellen dat mensen elders in de regio die ramp hebben uitgelegd als een straf van God. Dat ze een verhaal hebben geschreven om die ramp te verklaren."

Als Collins inderdaad is gestuit op Sodom, heeft dat volgens Van Staalduine weinig gevolgen voor de manier waarop we naar de Bijbel kijken. "We weten het pas zeker als daar bijvoorbeeld een bibliotheek wordt aangetroffen. Bibliotheken leren je heel veel over een stad, omdat je er meestal boeken met verslagleggingen vindt."

"Maar dan nog zou dat alleen bewijzen dat de stad bestaan heeft. Daaruit volgt niet vanzelfsprekend dat het bijbelverhaal klopt. Debatteren over de historiciteit van dit soort verhalen is sowieso een beetje een gepasseerd station."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden