Heeft Niger wel wat aan hulp uit Europa?

Kinderen in de stad Niamey. Beeld ANP

Als reactie op de migratiecrisis heeft Europa de laatste jaren veel geld en troepen gestuurd naar Niger. De Europese maatregelen zouden het Afrikaanse land veiligheid en ontwikkeling moeten brengen. Maar het omgekeerde dreigt te gebeuren.

'Je ziet ze niet in Niamey', mailt geograaf Harouna Mounkaila vanuit Niger. De Europeanen zijn volgens hem niet zichtbaar in de straten van de hoofdstad. Ze verblijven vanwege de veiligheid vooral op zwaarbewaakte compounds. 

Toch hebben diplomaten en beleidsmakers dit vergeten hoekje van de wereld onmiskenbaar ontdekt. Italië en België openden er kort geleden een ambassade, en tientallen Europese veiligheidsexperts trainen er de politie. Verder wemelt het van de deskundigen en ontwikkelingswerkers die de projecten van het Europese noodfonds voor Afrika begeleiden. 

Als klap op de vuurpijl besloot Italië eind vorig jaar honderden Italiaanse militairen naar het noorden van het land te sturen, zo'n honderd kilometer van de Libische grens.

migranten tegenhouden

Ongemerkt verschuift door alle maatregelen de Europese grens steeds verder op naar het zuiden. Van de Middellandse Zee, via Libië, naar Niger. Het is een grens die niet zozeer wordt gevormd door hekken en prikkeldraad, maar door verdragen en afspraken. Met als doel: migranten tegenhouden. 

Dat lijkt op het eerste oog te lukken. Want met de komst van de Europese functionarissen en experts verdwenen de migranten in Niger uit het straatbeeld. 'Je ziet ze veel minder op de busstations, op de markt, of in de bankkantoortjes', schrijft Mounkaila.

Ook Giacomo Zandonini merkte deze verandering op. Toen hij als onderzoeker en journalist twee jaar geleden een tijdje in de stad Agadez verbleef zag hij nog bussen vol migranten arriveren. "Tussenpersonen en smokkelaars kwamen met motortaxi's aangesneld om te onderhandelen." 

De migranten werden vervolgens naar de getto's gebracht, huizen waar ze tijdens hun tussenstop in Agadez, dat een belangrijk knooppunt vormt op de migratieroute naar Europa, verblijven. "Die getto's kon je toen nog zo binnenwandelen, de omstandigheden waren er redelijk. Hier spraken de migranten een prijs af met de chauffeurs voor de reis naar Libië of Algerije en konden ze ervaring met anderen uitwisselen."

Open en bloot

Totdat Niger, zo rond 2016, onder druk van Brussel de mensensmokkel hard begon aan te pakken en bij wet verbood. Chauffeurs en smokkelaars werden gearresteerd. De boodschap van de regering was: dit kun je niet meer open en bloot doen. 

Politie viel de getto's, die steeds verder naar de randen van de stad werden teruggedrongen, binnen. "Met als gevolg dat migranten tegenwoordig van de beheerder van de getto binnen moeten blijven uit angst ontdekt te worden. In sommige gevallen worden ze zelfs letterlijk opgesloten en kunnen bijvoorbeeld ook geen informatie meer inwinnen over veiligheid rondom hun trip."

Die reis richting Europa wordt steeds gevaarlijker. Zo ziet Zandonini dat minder mensen gebruikmaken van de bescherming van het militaire konvooi dat elke maandag naar Dirkou vertrekt, het belangrijkste dorp op weg naar Libië. 

Voorheen maakten ook veel migranten gebruik van die reguliere bescherming. Tegenwoordig sluit maar een handjevol auto's zich bij de militaire voertuigen aan die de overheid van Niger beschikbaar stelt. "Twee jaar geleden zag je soms wel honderd auto's bij het checkpoint op het militaire konvooi wachten."

Dood ingejaagd

Soms vermijden migranten de steden en dorpen helemaal, zegt Stephane Heymans, directeur operaties van Dokters van de Wereld. "Hun aantal vermindert niet, we kunnen ze alleen steeds moeilijker bereiken als ze medische hulp nodig hebben. Hun problemen zijn niet meer zichtbaar."

Ze nemen steeds vaker omwegen en verdwalen in de woestijn. De organisatie schat dat de laatste anderhalf jaar al duizenden mensen zo de dood zijn ingejaagd. Daar zitten ook mensen tussen die volgens het vluchtelingenverdrag recht op bescherming hebben.

Voor de 'vaste' inwoners van Niger is de veiligheid door bemoeienis van Brussel niet per se toegenomen. Zij profiteren nauwelijks van de aanwezigheid van Europese militairen en de training van hun eigen politie.

De bevolking ziet die aanwezigheid ook, schrijft Mounkaila en begrijpt vervolgens niet 'waarom er dan toch nog altijd overvallen en moorden worden gepleegd'.

Verkeer op een brug over de Niger-rivier, in Niamey. Beeld ANP

Anca-Elena Ursu heeft daar wel een antwoord op. Zij verdiepte zich bij instituut Clingendael in migratie in Niger. De Europese maatregelen worden volgens haar voornamelijk ingezet om migratie tegen te gaan. "En zijn niet gericht op de aanpak van 'gewone' criminaliteit in het land. Daardoor neemt het vertrouwen in de eigen politie en het leger af. Je ziet in Niger de frustratie en ontevredenheid over de lokale autoriteiten toenemen."

Gevaarlijke cocktail

Neem de komst van de Italiaanse militairen. Ze gaan het leger trainen, surveilleren bij de grens, en proberen mensensmokkelaars tegen te houden. Dat is vooral in het belang van Italië, stelt Ursu. "Wat Niger daaraan heeft is minder duidelijk". 

Het risico bestaat dat zelfs simpelweg alleen al door aanwezig te zijn, het fragiele evenwicht in het land wordt aangetast. Door migratie vooral met veiligheidsmaatregelen onder controle proberen te krijgen is volgens haar een gevaarlijke cocktail ontstaan: de plaatselijke autoriteiten worden minder serieus genomen, de onveiligheid en economische onzekerheid zijn toegenomen.

En dat laatste geldt zeker niet alleen voor de smokkelaars zelf. Migratie in Niger draagt al eeuwen bij aan de economie van het land en heeft in die zin voor een zekere stabiliteit gezorgd. Waterverkopers, restaurants, hotels, iedereen verdient aan de migranten die passeren. 

Nu migratie als 'crimineel' wordt gezien, verliezen ook veel kleine en grote ondernemers een belangrijk deel van hun inkomen. Brussel beloofde daarom alternatieve bronnen van inkomsten te ontwikkelen. Het land kreeg een grote hap uit het Europese noodfonds voor Afrika, bijna 190 miljoen euro.

Migratieroute

Maar ook bij het stimuleren van ontwikkeling zijn de Europese maatregelen gefocust op het terugdringen van migratie, is de conclusie van Concord. De Europese koepel van ontwikkelingsorganisaties publiceerde vorige maand een rapport waarin het de gevolgen van de EU-interventies voor Niger onderzoekt. Er is minder aandacht voor armoedebestrijding en de noden in het land als geheel. En daar is het geld van het fonds eigenlijk wel voor bedoeld.

Veel projecten die met geld uit Brussel worden betaald richten zich bijvoorbeeld vooral op de dorpen en steden langs de migratieroute. Daar heeft de economie door de criminalisering van migratie de grootste klappen gekregen. "Lokale leiders van gemeenten die niet zijn geselecteerd vragen zich af waarom zij geen hulp krijgen", zegt Zandonini die veldwerk voor het rapport verrichtte.

Maar ook de leiders van plaatsen die wel werden uitgekozen zijn soms ontevreden over de gang van zaken. "Ze hebben het gevoel dat de projecten van bovenaf worden opgelegd. Ze worden te weinig geraadpleegd, hebben te weinig inbreng", aldus Zandonini. En dat geldt al helemaal voor de wat meer afgelegen regio's, die niet direct langs de migratieroute liggen.

De projecten worden snel opgezet en dan ligt ook miscommunicatie op de loer. Zo waren de verwachtingen over een van de projecten, Paiera, hooggespannen. Mensen die voorheen in de migratiebusiness zaten, bemiddelaars, middenstanders, chauffeurs en de smokkelaars zelf, konden door middel van dit project microfinanciering krijgen. 

Goudmijnen in de Sahara

Maar zij dachten dat het om een compensatiebedrag ging, legt Zandonini uit. "Het bedrag dat ze konden krijgen viel tegen. Omgerekend betekende dat voor een chauffeur bijvoorbeeld hetzelfde bedrag als twee ritten naar Libië. Je moet je voorstellen dat deze mensen vaak grote families moeten onderhouden."

Volgens Zandonini proberen de smokkelaars hun vak nu op een andere manier in te zetten. Door zich bijvoorbeeld te gaan richten op goudmijnen in de Sahara en daar werknemers naartoe te vervoeren. Of in de autobusiness te stappen en auto's uit Libië naar Niger te vervoeren. "Maar het risico ligt ook op de loer dat ze zich gaan richten op het smokkelen van drugs en wapens. Vooral de ouderen zijn bang dat de jongere generatie in de verleiding komt zich aan te sluiten bij criminele groepen."

In Niger bestaat nu nog een sterke sociale cohesie, zegt Zandonini. "Tussen de verschillende gemeenschappen, tussen jong en oud." Voor de veiligheid en ontwikkeling van het land is het heel belangrijk dat die goed blijft. Daarom is het volgens hem heel belangrijk om de interventies vanuit Brussel goed in de gaten te blijven houden. "Er zijn heel wat krachten in het spel, en de balans is fragiel."

Hulpfonds

In 2015 bereikte ongeveer een miljoen migranten Europa. Europese leiders kwamen dat najaar op Malta bijeen om te praten over manieren om migratie richting Europa in te perken. Bij die gelegenheid lanceerden ze een noodfonds voor Afrika, het EU Emergency Trust Fund for Africa (EUTF).

Om Afrikaanse landen aan zich te binden om samen te werken in de strijd tegen migratie beloofde Brussel 2 miljard euro aan hulp. Niger, dat in het hart van de migratieroute van sub-sahara Afrika naar Europa ligt, kreeg bijna 190 miljoen euro aan hulp toegezegd. In het West-Afrikaanse land is verder de civiele missie EUCAP actief, die onder andere de plaatselijke politie traint.

Ook zijn er Europese militairen in het land aanwezig. In december besloot het Italiaanse parlement 400 militairen naar het noorden te sturen, mede om migratie te beperken. Ze gaan het leger van Niger trainen en surveilleren. Franse militairen hebben in hetzelfde gebied een paar jaar geleden in het noorden al een militaire basis opgezet met als doel de invloed van militante groepen in de regio te beperken.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden