Column

Heeft de aarde het recht om mee te praten over klimaatverandering?

Beeld Maartje Geels

Een stormachtige herfstdag aan de Zeeuwse kust - drie weken geleden. Links konden we het strand niet op, omdat er met zwaar materieel zand over werd uitgestort. 

Op een bord stond te lezen dat deze verstoring van het recreatiegenot onvermijdelijk was, anders zou Nederland hier onder water lopen. Rechts, richting Renesse, was het strand nog altijd zo breed dat we die nare klimaatverandering even helemaal uit ons hoofd konden zetten.

Totdat we bij vloed weer terug wilden, want de zuidwesterstorm dreef de zee die dag wel heel ver landinwaarts - verder dan het water sinds lang gekomen was. Met schrikbarende snelheid verdwenen complete duintjes-in-wording in het koude water. Teruglopen over het strand lukte niet meer. Dat werd klauteren over het steile duin - waar je even iets dacht te begrijpen van de ontzetting die de Zeeuwen in 1953 overvallen moet zijn. En van wat ons nog te wachten staat.

Eindeloos geduldige oergrond 

Wat me het meest verbaasde, was hoe anders je de natuur inmiddels gaat ervaren. Ze was toch altijd een eindeloos geduldige oergrond, ze lag klaar voor algemeen gebruik, bijvoorbeeld om in te recreëren. Sinds een paar jaar krijgt diezelfde natuur de trekken van een actieve oerkracht die begint terug te slaan. We weten ook waarom: omdat we te ver gegaan zijn met stoken, vervuilen, vernietigen. Klimaatverandering, merk ik, drijft ons terug naar vergeten mythologieën. Zo vind ik sinds kort de primitieve gedachte dat je de aarde te vriend moet houden omdat ze wraak kan nemen, zo primitief niet meer. De zee als een boze god - een Neptunus of Poseidon. De aarde als een kracht die we nooit helemaal beheersen, al hebben we een tijdje gedacht van wel: een hybris waar de wijze oude Grieken al voor waarschuwden.

Zo valt te begrijpen dat Bruno Latour, waarschijnlijk de meest geciteerde filosoof van dit moment, zijn nieuwe boek wijdt aan Gaia, de grillige Griekse godin van de aarde. Niet dat de Franse denker, die Nederland afgelopen week aandeed, ons wil bekeren tot de Griekse godenwereld. Wel denkt hij dat stijgende zeespiegels vragen om een mentale omschakeling. “Ik kon er niet meer onderuit,” schrijft hij in ‘Oog in oog met Gaia’, “ik moest inzicht krijgen in wat zich aan me opdrong in de tamelijk beangstigende vorm van een kracht die tegelijk mythisch, wetenschappelijk, politiek en waarschijnlijk ook religieus was.”

Dubieuze terugval 

Terug naar Gaia? Dat klinkt als een dubieuze terugval in mythisch denken. Maar volgens Latour kijken ook de rationeelste wetenschappers altijd door wat Nederlanders een ‘denkraam’ noemen. In het moderne denkraam dat we danken aan Descartes en Francis Bacon, zien we natuur als een materie zonder rechten: die kun je rustig op de pijnbank leggen - een methode die ons veel nuttigs heeft opgeleverd. Maar als Gaia terug begint te slaan, is een andere benadering misschien handiger. Heeft de aarde zelf iets te zeggen? Heeft ze het recht om mee te praten? Wordt het geen tijd te onderhandelen?

Latour heeft gelijk: een beetje angst voor Gaia is zo gek nog niet, al was het maar om onze hybris in te dammen.

Leonie Breebaart is filosoof en redacteur van Trouw. Hier vindt u meer van haar columns. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden