Heeft Atatürk Kuyper gelezen?

Abraham Kuyper begon in 1905 een lange reis om de Middellandse Zee. George Harinck reist hem voor een Ikon-serie achterna en bericht in Trouw. Hij ontdekt dat de botsing van culturen en religies nog steeds actueel is. Vandaag: via Oekraïne naar Istanbul.

Het valt niet mee om Rusland te begrijpen. Als je Poetin hoort praten, lijkt het wel of hij uit een andere wereld komt, met normen en waarden die ons vreemd zijn. Dat is niet alleen een recente ervaring, Kuyper ervoer hetzelfde op zijn reis door Zuid-Rusland in 1905. Russen beleven hun natie heel anders dan de hen omringende volken in het westen en zuidwesten. En dat komt volgens Kuyper mede door hun religie.

Voor Kuyper was religie niet de slagroom op de taart, een lekker extraatje voor de liefhebber. Religie doordesemde de mens, zat in de genen van volken. Hij concludeerde aan het eind van zijn reisboek 'Om de oude wereldzee': "De religie is en blijft altoos het merg in het been van het leven der volkeren, de centrale hefboom van hun levenskracht."

Zijn bezoek aan Rusland had hem in deze mening gesterkt. Het oosterse christendom kent geen historisch proces. De Russische godsdienst is in 988 rechtstreeks door God via vorst Vladimir aan het Russische volk geschonken. Terwijl het westerse christendom de godsdienst in de loop van de geschiedenis duchtig aan het vertimmeren sloeg, met dogma's, confessies, liturgieën en wat niet al, is dat voor Russen ondenkbaar. De act van Pussy Riot in een kerk was een flagrante schending van hun religie, maar reeds de vraag of je afwijkend met drie in plaats van als vanouds met twee vingers het kruis mag slaan, is reden voor schisma geweest. Wat van God komt, mag niet veranderd worden.

Als er geen historische ontwikkeling is, groeit er ook geen historische afstand. Voor ons is Kuypers breuk met de Hervormde Kerk in 1886 heel lang geleden en vergeten, maar voor Russen is de komst van het christendom een gebeurtenis zo vers als gisteren. En dan is ook de plek waar dat gebeurde nooit alleen historisch, maar ook actueel.

En laat die plek nu uitgerekend op de Krim liggen. Vladimir bekeerde zich volgens de overlevering in Chersonesos, nu een opgraving onder de rook van Sebastopol. Kuyper bezocht de plaats en ik ook. Het is een plek van niks, een hobbelig grasveldje met wat antieke muurtjes en losse stenen, maar voor Russen is het heilige grond.

Poetin vergeleek vorig jaar de betekenis van deze plek voor de Russen met die van de Tempelberg in Jeruzalem voor joden en moslims: "Hier ligt het oude Chersonesos, waar vorst Vladimir is gekerstend. Zijn bekering tot het orthodoxe christendom was de voorbeschikking van de gemeenschappelijke cultuur, waarden en beschaving die de volkeren van Rusland, Oekraïne en Belaroes hebben verenigd."

Hier paart zich een ons vreemd religieus besef aan nationalisme. Uit de orthodoxe overtuiging vloeide rechtstreeks het Russische standpunt voort dat de Krim hun thuisland is, meende Kuyper. De inlijving van het schiereiland vorig jaar was niet meer dan het glad trekken van een historische plooi.

En Rusland prent dat de inwoners van de Krim in. Assimileren doe je zo: van een Krim-bewoner die met ons in de trein vanuit Oekraïne naar huis reist, wordt bij de Russische grenscontrole zijn Oekraïens paspoort beschadigd, zodat hij een nieuw paspoort moet aanvragen: een Russisch. En wie van de luchthaven van de Krim naar het buitenland wil, moet sinds voorjaar 2014 altijd eerst naar Moskou vliegen.

Nu draait Rusland sowieso zijn hand niet om voor inlijven. Amerika heeft de de naam een melting pot te zijn, een natie die andere nationaliteiten binnen haar grenzen assimileert. Maar Rusland is daar volgens Kuyper net zo goed in. Dat komt doordat Russen gastvrij zijn en doordat ze niet individueel, maar gemeenschappelijk leven. De vreemdeling "wordt als van gelijke rechten in de gesloten kring opgenomen, en reeds in het eerstvolgend geslacht verdwijnt al 't onderscheid tussen zijn kinderen en de kinderen van het dorp."

undefined

Assimileren

Daar komt bij dat Rusland leeg is en groot. Dat assimileren roept alleen problemen op aan de grenzen in het zuiden en westen. In Oekraïne bijvoorbeeld. Onze chauffeur in dat land kwam uit Donetsk en was duidelijk aan het assimileren. Hij vindt dat West-Oekraïne (Kiev) het oostelijk landsdeel slecht heeft behandeld. Het oosten wil los van Kiev. Maar Donetsk hoort toch bij Oekraïne, vragen we, jij wilt je toch niet afscheiden van je land? "Wie zijn de Oekraïners?" schampert hij, "zijn er echte? Wij in Donetsk zijn Russisch, in de Karpaten zijn ze Hongaars en in het westen Pools."

Hij overdrijft, maar een probleem is dat Oekraïne als zelfstandige natie te veel een constructie is. Het land heeft geen samenbindende factor en de dominante oosterse orthodoxie onderscheidt het land niet van zijn oosterbuur. Het gevolg is dat men gemakkelijk ten prooi valt aan sterkere nationale krachten, zoals de zuiging van Rusland. In Odessa, de grootste Oost-Oekraïense stad die we bezoeken, wil de helft van de bevolking aansluiting bij Rusland, de andere helft wil bij Oekraïne blijven. Dit is het drama van Oost-Europa in kort bestek: niet Russisch zijn, maar er wel krachtig toe aangetrokken worden.

Oekraïne is een tragisch verhaal. Turkije, een ander land dat in het verleden wel bang is geweest voor de Russische assimilatiedrang, wordt niet uit elkaar getrokken, maar put juist kracht uit de grenspositie. Kuypers besef dat Azië en Europa in Istanbul aan elkaar raken is geografisch nog steeds juist, maar de mentale grens tussen de werelddelen is opgeschoven naar het oosten, waar vlakbij IS actief is. Turkije heeft weinig Aziatische connecties en is met Europa verbonden, of beide dat nu willen of niet. Onder een leider als Atatürk had iedereen dit als feit aanvaard, het is Erdogan die in deze situatie zelfbewust de speelruimte naar het oosten opzoekt, zonder dat een breuk met Europa ooit reëel kan worden. Zijn streven naar een brugfunctie voor Turkije tussen Azië en Europa krijgt internationaal weinig bijval, maar verleent het land toch een eigen positie in de wereldpolitiek.

Hoe vervult het die brugfuctie? Kuyper beschreef Istanbul anno 1905 als een internationale stad en vergelijkt de stad met New York. Maar daar begrijp ik anno 2015 niet veel van. New York is een open city, maar Istanbul is nadrukkelijk een Turkse stad. In straat na straat wapperen rode Turkse vlaggen en overal duiken portretten van Atatürk op, de eerste president van de Turkse republiek, gesticht na het verdwijnen van het Ottomaanse Rijk in 1922.

Kuypers tekening van Istanbul als internationale stad, waar veel talen gesproken worden en een Turks karakter ontbrak, was een bouwsteen voor zijn mening dat het in het Ottomaanse rijk aan nationaal besef ontbrak. Het lijkt wel of Atatürk Kuyper gelezen heeft. Hij heeft van de Turken met succes een nationalistisch volk gemaakt. Net als Kuyper was hij een voorstander van de scheiding van kerk en staat. Maar anders dan Kuyper heeft Atatürk het publieke domein niet opengesteld voor alle religieuze overtuigingen, maar seculier verklaard. Kuyper zou dit een zwak punt hebben genoemd. Wat hij in de Ottomanen waardeerde was juist dat ze de culturen en religies van onderworpen volken ongemoeid lieten.

Vandaag is Turkije een soennitische staat aan het worden, seculier, maar met een moeilijke verhouding tot minderheden, zoals alevieten en Koerden. Erdogan gaat een stap verder dan Atatürk. Hij koketteert weer met het Ottomaanse Rijk: Turkije is niet alleen nationalistisch, het land heeft een grootse islamitische geschiedenis en een religieus-nationale missie.

In het Topkapi Paleis in Istanbul vraag ik de Turkse historicus Edhem Eldem naar deze koketterie, die onder meer tot uitdrukking komt in megalomane bouwplannen van de regering in Istanbul. Hij verfoeit die plannen. Erdogans ottomanisme is volgens hem misbruik van het verleden. Want het moderne Turkije is nationalistisch, terwijl het Ottomaanse Rijk dat nu juist niet was.

undefined

Tv-serie en artikelen

De achtdelige Ikon-serie 'Om de Oude Wereldzee' wordt op zondagavond uitgezonden op NPO 2. Voorafgaand aan elke uitzending publiceert Trouw in de Verdieping een artikel van George Harinck. Tijdens drie debatten zal Harinck met verschillende gesprekspartners spreken over Kuypers angst voor het religieuze fanatisme en het verband met de actualiteit. Informatie daarover bij de VU-Vereniging: www.vuvereniging.nl.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden