Hedendaagse religieuze kunst 'vroom knutselwerk'

'Kerk + Kunst. Hedendaagse religieuze kunst.' Tot 27 oktober in de Grote of St. Laurenskerk Rotterdam. Di-zo: 11-16 uur.

De woorden van Theo Hol zijn illustratief voor de afstandelijke houding van een groot aantal moderne kunstenaars tegenover de kerk. Natuurlijk gaat het dan vooral om de kerk als instituut. Ook in de Utrechtse Domkerk, waar de afgelopen weken een soortgelijke expositie plaatsvond, klonk dit geluid. Ook daar stond in de catalogus een uitspraak als: “Ik ben een niet-gelovig mens. Ik houd niet van leiders.” Tegelijkertijd hanteren de kunstenaars die deze uitspraken doen wel religieuze symbooltaal.

Het resultaat is dat het lijkt of religie en moderne kunst elkaar uitsluiten. De tentoonstelling in Rotterdam bevestigt die indruk: aan de ene kant zie je werk van niet-gelovigen dat het predikaat kunst met een hoofdletter verdient, terwijl je aan de andere kant werk ziet van gelovigen dat het niveau van vroom knutselwerk niet of nauwelijks ontstijgt. Beide groepen hanteren dezelfde symbooltaal, taal ontleend aan de christelijke iconografie. Maar het is de manier waarop die taal is gebruikt, die het werk tot iets bijzonders kan onderscheiden.

Het bisdom Rotterdam dat de tentoonstelling heeft georganiseerd, is er niet in geslaagd werkelijk boeiende kunstwerken binnen te halen. De voorwerpen, die in de kooromgang van de kerk staan opgesteld, prikkelen nauwelijks de verbeelding en doen ook geen beroep op de emotie. Daar komt bij dat soms alleen foto's van werken te zien zijn, bijvoorbeeld een foto van een tabernakel van Joop Falke of foto's van glas-in-loodramen van Carel Bruens.

Maar ook de reëel aanwezige werken hebben een weinig krachtige werking. De hardstenen beeldjes van Jean Kamps zijn wel aardig, maar ook niet meer dan dat. Het zijn strak gestileerde beeldjes die aan Afrikaanse primitieve kunst doen denken. Niet zo verwonderlijk, als je weet dat Kamps als missionaris in Malawi heeft gewerkt. De vijftig kleine olieverfschilderijtjes die hij van het Oude Testament maakte, zijn qua stijl regelrecht ontleend aan de Ethiopische hongerdoeken.

Ook het emailwerk van Jack de Valk, priester-kunstenaar, slaagt er niet in te boeien: abstracte, sterk op elkaar gelijkende vormen, krijgen verschillende titels mee. Maar waarom heten ze “Jacob en de Engel” en “Verrijzenis II?” Elk ander bijbels thema had er evengoed aan meegegeven kunnen worden.

Slechts enkele werken vormen een positieve uitzondering, zoals de twee kleurenfoto's die Theo Hol van processies in Mexico maakte. Een ervan laat een meisje zien dat de doornenkroon plechtig voor zich uitdraagt. De foto heeft een sterke zeggingskracht.

Psalm 77

Zeggingskracht is ook aanwezig in het werk van Otto Meijer. Zijn loodassemblage “Uw weg was in de zee”, naar psalm 77, maakt grote indruk. Drie panelen heeft hij beschilderd in de kleuren zwart, grijs en wit. Overheerst op het linkerpaneel nog het zwart, op het meest rechtse paneel domineert het wit. In een uitgebreide toelichting legt Meijer uit dat het licht het hier van de duisternis overwint. En al kan men het zwak vinden om een toelichting op het eigen kunstwerk te geven, in het geval van Meijer pakt het niet negatief uit. Dat komt wellicht ook doordat hij zijn handreikingen deels in proza of dichtvorm aanbiedt.

Bij andere werken boeit vooral de techniek, zoals die van Roeli Willekes (okeraarde en acryl op papier), Edith Heerkens (ijzer, leisteen en glas) en Liesbeth Lehr (textiel en papier).

Bisschop Van Luyn stelt in het voorwoord van de catalogus dat “de overtuiging groeit dat we niet alleen woorden, maar vooral ook beelden nodig hebben om de geloofservaring die diep in ons leeft, vorm te geven.” De tentoongestelde werken in Rotterdam voeden die behoefte zeker niet. Hedendaagse religieuze kunst blijft vaak nog te braaf. Ze lijkt zich aan te passen aan de behoefte aan vertrouwde beelden voor de kerkgangers in plaats van deze laatsten wakker te schudden. En of die impasse op korte termijn doorbroken zal worden, is hoogst twijfelachtig.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden