Hechten, niet verwennen

Direct na de geboorte is er de hielprik om eventuele erfelijke ziektes te traceren. Waarom zou je niet meteen voorlichting geven over wat goed is voor de geestelijke gezondheid van het kind?

MAAIKE BEZEMER

Op medisch vlak doen we alles wat we wetenschappelijk hebben uitgevonden. Maar op psychologisch vlak laten we alles na, constateert Jan Derksen, hoogleraar klinische psychologie en psychotherapeut. "Hoe beweeg en praat je met je kind? Zing je, laat je de baby oogbewegingen maken, je gezicht volgen? Gaat je stem omhoog en omlaag? Die leerprincipes zijn goud, pareltjes voor de hersenen. Ze zorgen voor veilige hechting."

Derksen is voorstander van 'hechtingslessen' voor jonge ouders. Hij publiceert binnenkort een boek over hechting, en werkt mee aan de ontwikkeling van een speciale game voor opvoeders. "Een creatief spel, waar ouders bijvoorbeeld met een imaginair kind aan de slag kunnen, en praktische feedback krijgen via de computer."

Ouders zijn zo goed als onwetend over het onderwerp hechting, terwijl er veel wetenschappelijke inzichten over bestaan, zegt hij. Een goede, veilige band met de ouder leidt in het eerste levensjaar tot basisvertrouwen bij het kind: de wereld en de mensen daarin houden van je en hebben goede bedoelingen met je. Dat basisvertrouwen heeft positieve invloed op alle psychische en fysiologische processen. Het is het begin van leren omgaan met emoties. De liefde die het kind leert kennen houdt angst en agressie beperkt, is Derksens stellige overtuiging.

"We weten uit onderzoek dat kinderen die zich in de vroege kindertijd goed kunnen hechten, veel weerbaarder zijn. Veel psychische aandoeningen zoals angststoornissen en depressie, eetstoornissen en extreme vormen van narcisme zijn een uitwas van een onveilige hechting."

Derksen wil niet zeggen dat ouders het nu verkeerd aanpakken. Of dat consultatiebureaus met hun focus op lichamelijke ontwikkeling de plank misslaan. "Laten we wel zijn: onze vroegkinderlijke periode is nog nooit zo goed geweest. Babysterfte, ziektes, mishandeling, echte gevaren zijn er veel minder. Maar een systematische overdracht van kennis over de belangrijke eerste jaren, ontbreekt."

Hij ziet ook dat werkende ouders druk zijn, dat het ouderschapsverlof kort is en dat de hechting veel wordt uitbesteed aan anderen. Essentieel voor de ontwikkeling van een kind is de relatie met de ouder. Die geeft in die eerste levensjaren de eerste basale veiligheid vorm en helpt de eerste emoties op te vangen, verklaart de psycholoog. "De manier waarop de opvoeder reageert op de baby is bepalend voor hoe het individu zelf, later als volwassene, omgaat met emoties. Als de moeder steeds is afgeleid, meer bezig is met eigen dingen, gaat er iets mis in de hechting."

Bedoelt de hoogleraar dat het beter zou zijn als de werkende moeder weer terugkeert naar huis? "Dat wil ik ook weer niet zeggen. We kennen nog het huisvrouwensyndroom; vrouwen die depressief werden van hun beperkte leven binnenshuis. Aan gefrustreerde moeders hebben we niets."

undefined

Langer zorgverlof

Zijn verhaal over hechting geldt net zo goed voor de vader of andere verzorger, verduidelijkt hij. Wel zou de hoogleraar graag zien dat, net als in Scandinavische landen of Duitsland, de moeder een jaar tot anderhalf zorgverlof krijgt. "Gun moeder en kind de mogelijkheid van diepgaande hechting. Essentieel is dat ze echt op de baby gericht is, het kind in de ogen kijkt, echt contact maakt."

Een baby ervaart zichzelf, beseft zijn eigen ik, doordat de moeder die aanspreekt. Of zoals psychoanalytici zeggen: de basis voor de zelfbeleving, de grondslag voor de identiteit, komt van de moeder.

Derksen pleit er ook voor dat ouders - liefst voor ze aan kinderen beginnen - een plan maken met idealen. Een gezinspedagogiek, noemt hij het. Daarbij hoort wat de psycholoog betreft de instelling dat het stel de komende twintig jaar bij elkaar blijft. "Die verantwoordelijkheid wil ik ouders meegeven. Jaarlijks maken 70.000 kinderen een echtscheiding mee. En die hebben veel meer kans op psychische aandoeningen, van allerlei aard. Ik zie het terug in mijn eigen praktijk."

Ook over de opvoeding zouden aanstaande ouders moeten nadenken. Wat zijn hun waarden en normen. Wat vinden ze echt belangrijk, wat minder? "Daar kunnen ze ook rituelen bij bedenken. Altijd samen aan tafel gaan, bijvoorbeeld. Of: wij als gezin vinden natuur belangrijk en proberen minstens een keer in de week een paar uur naar buiten te gaan. Zo'n opvoedkundig plan gaat voor een groot deel over hechting, hoe een gezin samen is, met elkaar omgaat en voor elkaar zorgt. Het maakt dat iedereen zich ook echt onderdeel voelt van het gezin. Wij helpen elkaar en komen voor elkaar op."

Feit is dat het bijzonder goed gaat met de jeugd van tegenwoordig, en dat ouders nog nooit zoveel geïnvesteerd hebben in hun kroost. Er is enorm veel aandacht en betrokkenheid. Toch kijkt Jan Derksen daar iets anders tegenaan. Hij ziet ook een gebrek aan ouderlijk gezag. "Vroeger waren er religieuze richtlijnen. Of opvoeden ging gepaard met dreigen en slaan. Ouders kunnen daar nu niet meer mee aankomen, maar wat is er voor in de plaats gekomen?"

undefined

Verwennen

Daarmee komt hij een beetje op zijn stokpaardje. Derksen is de bedenker van het woord achterbankgeneratie: kinderen die niks gewend zijn. Ze worden van sportclub naar muziekles gereden, maar nooit terechtgewezen.

Hij vindt: een kind moet ook regelmatig gecorrigeerd worden. Hechten is iets anders dan in alle behoeftes van het kind voorzien. Dat is verwennen. "Ouders zijn er ook om primaire emoties een halt toe te roepen."

Derksen citeert in dat verband een advies van opvoedcolumnist Eva Bronsveld, die vindt dat jonge ouders 'steeds opnieuw naar het kind moeten kijken om te achterhalen waar hij op dat moment behoefte aan heeft'. 'De ene middag zal hij na schooltijd misschien het meest behoefte aan rust hebben en dan is het slimmer om niet af te spreken, terwijl hij het een andere middag nodig heeft om iets met zijn vriendjes of met jou te ondernemen en wordt hij heel vervelend als hij zich in zijn eentje moet vermaken'.

Dat dit opvoeders wordt voorgeschoteld, zucht Derksen. "Ik zou me doodschamen als ik pedagoog was. Veiligheid betekent ook dat er grenzen worden gesteld. Een opvoeder moet de signalen van het kind opvangen, maar er ook effectief op reageren. Belonen, maar ook straffen."

Overleggen en onderhandelen is het hoogste goed geworden in onze cultuur, vreest Derksen. "Kinderen hebben veel meer ruimte in het gezin gekregen. Wellicht worden ze daar kritischer en zelfstandiger van, maar als je weinig grenzen stelt, hebben ze ook minder oog voor anderen. En ze krijgen het ontzettend moeilijk als ze later in hun leven tegenslagen ondervinden."

Stimulatie én frustratie zijn nodig om een dynamische geest te kweken, meent de psychoanalyticus. "Dus niet alles wegmasseren. Laat kinderen ook verdriet voelen. En vooral op de fiets naar school. En gewoon nat worden in de regen."

undefined

Meer depressies

Een teken dat er nodig aan hechting gewerkt moet worden is voor Derksen het toegenomen gebruik van antidepressiva. "Opvallend vaak worden jongeren tegenwoordig afgekeurd op psychische gronden. Dat moet toch een wake-up call betekenen." Meer dan 15.000 jongeren onder de 21 jaar maken gebruik van antidepressiva: een toename van 40 procent ten opzichte van 2007. Ruim 72.000 jongeren onder de 25 jaar zitten thuis vanwege arbeidsongeschiktheid. En 85 procent daarvan heeft te kampen met stress, depressies of een ontwikkelingsstoornis.

"Ik durf te beweren dat er veel minder pillen nodig zijn, als ouders, maar ook leerkrachten en hulpverleners hun omgang met kinderen drastisch veranderen, zegt de hoogleraar klinische psychologie. "Uiteindelijk zijn veel psychische problemen, maar ook gedragsstoornissen terug te voeren op de eerste levensjaren. In de vroege kindertijd kun je veel maken. Of breken."

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden