Hecht geloof aan woorden slachtoffer

Het is niet waar dat vrouwen in verkrachtingszaken te snel als slachtoffer worden gezien. Bij geen enkel misdrijf krijgen de slachtoffers zoveel kritiek te verduren.

Wie mag er boven op de apenrots zitten? Onder deze titel schreven Chris en Wouter Veraart een stuk over wat zij noemen een slachtoffercultus (Podium, 3 maart).

Aanleiding is het ontslag van Ruud Lubbers. Ze hebben het over het opportunisme waarmee mensen op politiek gevoelige posities van hun troon (apenrots) worden gegooid. Daarnaast betogen ze dat vrouwen te gemakkelijk als slachtoffer gezien worden. Door deze zaken aan elkaar te knopen, kleineren de schrijvers de systematische verkrachting van vrouwen tot 'vlooien en gevlooid worden'.

Laten we met de feiten beginnen. Op 25 februari jl. publiceerde het Britse ministerie van binnenlandse zaken een rapport over de rechtsgang van verkrachtingszaken in 2002. Van de 11776 gemelde verkrachtingen kwam het in slechts 655 gevallen tot een veroordeling, inclusief de zaken waar in hoger beroep vrijspraak volgde. Bijna tweederde van de zaken komt niet eens voor.

Met 5,6 procent is verkrachting het minst bestrafte van alle geweldsdelicten. De belangrijkste reden hiervan is volgens de onderzoekers a culture of scepticism, zowel bij de politie, de aanklagers als de rechters. Verkrachting is uniek. Bij geen andere misdaad worden slachtoffers in de rechtszaal blootgesteld aan zulke zware kritiek en nergens claimt de verdediger zo gemakkelijk dat het slachtoffer instemde met de aanval.

De feiten laten derhalve het tegenovergestelde zien van de 'slachtoffercultus' die de heren Veraart in hun stuk suggereren.

In Nederland zijn de cijfers niet beter. Tegenover ruim 15000 gemelde gevallen van seksuele delicten staan zo'n 650 veroordelingen per jaar, zo blijkt uit een begin februari gepubliceerd rapport van de aan het ministerie van justitie gekoppelde onderzoeksinstelling WODC. Het Nederlandse beeld vertoont opvallend veel overeenkomsten met het Britse. Ook in Nederland komen veel zaken niet voor de rechter omdat er onvoldoende 'wettig bewijs' zou zijn. Zo'n 15 procent van de mensen die wél voorkomen, wordt vrijgesproken. Dat is hoog: bij misdrijven in het algemeen is het aantal vrijspraken 4 procent.

Als de rechter al een straf oplegt, gaat het in de helft van de delicten om een voorwaardelijke of een taakstraf. Bij een derde moet de seksuele delinquent de gevangenis in, gemiddeld zestien maanden. Tbs krijgt 5 procent; dat zijn zo'n tachtig veroordeelden per jaar. Lijkt dit op een slachtoffercultus? Hebben daders in zedenkwesties werkelijk te klagen?

De sceptische cultuur waar de Britse onderzoekers op wijzen en die ook in Nederland bestaat, heeft grotere gevolgen dan alleen het vrijspreken van schuldige verkrachters. Vrouwen die al het lef hebben de verkrachting aan te geven, gaan keer op keer door een hel als ze hun verhaal moeten vertellen aan dovemans oren van de politie, hun eigen advocaat, de aanklager en uiteindelijk de rechtbank. In de rechtszaal wordt haar doopceel gelicht als ware zíj de verdachte. Een kruisverhoor over haar sociale leven, kleding, uitgaansgedrag, seksuele leven inclusief eventuele geslachtsziektes en ook of zij wel voldoende weerstand tegen de daad heeft gepleegd. Zeker in Engeland is dit mensonterend, doordat de verdediging in haar medogenloze verhoor geen strobreed in de weg wordt gelegd. De slachtoffers ondergaan een tweede verkrachting door het juridische systeem.

Wat heeft dit alles te maken met de kwestie-Lubbers? Om te beginnen is ook in dit geval de druk op de vrouw in kwestie om haar klacht in te trekken immens geweest. Wat dit alles stuitend maakt is dat in de afweging of Lubbers al dan niet mocht aanblijven, de ware toedracht geen rol speelde. Toen het Kofi Annan uitkwam liet hij Lubbers op zijn post zitten en schoof hij het onderzoeksrapport in een diepe lade. Daarmee bruskeerde hij de vrouw die de moed had te klagen op respectloze wijze. Toen het later gunstig uitkwam om Lubbers van zijn UNHCR-troon te laten tuimelen, kwam het rapport zonder moeite bij een krant en kon Lubbers de steun van Annan vergeten.

Dit spel van macht en opportunisme speelt zich af op de apenrots, die Chris en Wouter Veraart als metafoor in hun stuk opvoeren. Op die apenrots heerst vriendjespolitiek, wordt de macht verdeeld, vindt toedeling plaats van aantrekkelijke posities en andere gunsten, wordt wangedrag toegedekt en lastige kwesties en mensen uit de weg geruimd. De Britten hebben hier een treffende uitdrukking voor: 'You scratch my back, I'll scratch yours'.

Het 'vlooigedrag' waar de heren Veraart het over hebben, heeft alléén met dit spel te maken. Het gaat niet, zoals zij suggereren, over de seksuele drang die mannen en vrouwen tot elkaar zou veroordelen. Als dat al een rol speelt, is dat zelden uit vrije keuze. Het is vrijwel altijd een man die zijn positie en daaraan gekoppelde macht gebruikt om van hem afhankelijke vrouwen onheus te bejegenen.

Het kwalijke van de zaak-Lubbers is dat de geloofwaardigheid van het vrouwelijke slachtoffer als vanzelfsprekend in twijfel wordt getrokken. Dit bevestigt én draagt bij aan de o zo kwalijke culture of scepticism.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden