Review

Hebzucht maakte een einde aan de overvloed

Dirk Noordman: Economie en filosofie in de Vroege Middeleeuwen. Verloren, Hilversum; 413 blz. - ¿ 72.

De econoom-filosoof Dirk Noordman, deeltijd-docent aan de Universiteit van Rotterdam en directeur van een organisatieadviesbureau, heeft deze leemte willen opvullen in zijn proefschrift, waarvan tegelijk een handelseditie is verschenen.

Noordman is erin geslaagd over dit schijnbaar zo specialistische onderwerp een boeiende studie te schrijven, die ook voor leken toegankelijk is. Door zijn dubbele opleiding is hij bij uitstek gekwalificeerd om het algemene kader te schetsen waarbinnen over economische kwesties werd nagedacht. Systematisch besteedt hij steeds ook aandacht aan de toenmalige opvattingen over mens en samenleving, en aan de wetenschappelijke ontwikkelingen. Zo is een rijkgeschakeerd en clichévrij beeld ontstaan van het gedachtegoed uit een tijd die we doorgaans toch vooral associëren met vikingen en roofridders.

Het spreekt vanzelf dat het christendom in Noordmans boek een hoofdrol speelt. De Bijbel en de leer van de kerkvaders, met name Ambrosius en Augustinus, hebben het denken over economie sterk beïnvloed. Maar Noordman laat zien dat het onderwerp ook vanuit heel andere invalshoeken werd benaderd, bijvoorbeeld vanuit de rechtsleer. Ook in vorstenspiegels kwam het onderwerp aan de orde. Belangrijk waren bovendien de encyclopedisten, zoals Isidorus van Spanje en Vincentius van Beauvais. Zij brachten, zich baserend op voorbeelden uit de Oudheid, kennis op velerlei gebied in naslagwerken bijeen.

De rode draad die door Noordmans studie loopt, is de invloed van de antieke wijsbegeerte, met name het platonisme en de Stoa. Pas na de door hem bestudeerde periode zou Aristoteles de grote inspirator van het economisch denken worden, omdat zijn werken tot het midden van de 13de eeuw niet in het Latijn waren vertaald.

Enkele thema's keren telkens terug in het boek: de afwijzing van de zonde der hebzucht (de avaritia) en de gedachte van een natuurlijke overvloed: de aarde biedt voor ieder genoeg om van te leven. Beide thema's zijn al te vinden in de Oudheid, waar ze werden verbonden: het was juist de hebzucht van sommigen die aan de algemene toestand van overvloed - de 'Gouden Eeuw' - een einde maakte. Zo ontstond het verschil tussen arm en rijk.

Door de middeleeuwse denkers wordt dat verschil doorgaans als een gegeven gezien, een beschikking van God. De arme dient zich te oefenen in nederigheid, de rijke dient aalmoezen te geven aan de armen. Op beide manieren kan het eeuwige heil worden bereikt.

Dit statische maatschappijbeeld lijkt op zichzelf weinig bevorderlijk te zijn voor het ontstaan van economische theorieën. Maar Noordman laat zien dat die conclusie veel te voorbarig is. Weliswaar is er van in de Vroege Middeleeuwen baanbrekende werken op dit gebied geen sprake, maar er is niettemin zoveel belangwekkends geschreven dat deze lange periode in de geschiedenisboeken voortaan niet klakkeloos meer mag worden overgeslagen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden