Hebben we niet al genoeg sores aan ons hoofd?

’Spoorloos’, al bijna 20 jaar op tv, trok maandagavond 2,6 miljoen kijkers.

Eerst had hij een hekel aan ’Spoorloos’. Toen gebeurde er iets in het leven van mediapsycholoog Jaap van Ginneken waardoor het programma hem tegenwoordig ’raakt’, vertelt hij. Wat het voorval was, wil hij nu niet toelichten, maar hij is ervan overtuigd dat een van de succesfactoren van het programma het feit is, dat iedereen ’iets herkent’ in de aangrijpende levensverhalen van ’Spoorloos’.

Zoals dat van Renata. Opgegroeid in een pleeggezin omdat haar biologische moeder haar verwaarloosde en een affaire had met een man die haar misbruikte. Haar biologische vader, een aan harddrugs verslaafde zwerver, kent ze niet, maar wil ze graag ontmoeten. Maandagavond leefden 2,6 miljoen Nederlanders met haar mee, al dan niet met een doos Kleenex naast zich op de bank. Waarom eigenlijk? Hebben we niet al genoeg sores aan ons hoofd?

„Ieder huisje heeft zijn kruisje”, zegt Van Ginneken. „Vaak zijn er taboe-emoties die onder het tapijt worden geveegd. Geliefden die in de steek zijn gelaten, bastaardkinderen of ouders die hun kind ter adoptie hebben aangeboden. Dergelijke kwesties met anderen op tv meebeleven heeft een catharsiswerking. Je bent niet de enige. Je herkent iets in het verhaal van anderen maar het blijft op tv. Het komt zo niet te dichtbij, wat bedreigend zou kunnen zijn. Er zit gelukkig een dik stuk glas tussen.”

Ook brengt deze vorm van meeleven geen verantwoordelijkheid met zich mee, voegt Van Ginneken eraan toe. Wat wel het geval is, als zulke emoties in eigen kring zouden spelen. De kijker heeft de luxe ieder moment de knop te kunnen omdraaien. Van Ginneken: „Je stelt je voorwaardelijk open. Je hoeft niet met al die grote emoties te dealen.”

Dat mensen zich makkelijk identificeren met de zoekende zielen uit herenigingsprogramma’s, weet ook Paul Vertegaal, die al vijftien jaar lang eindredacteur van ’Spoorloos’ is. „De thematiek, namelijk de zoektocht naar de ontbrekende schakel in het leven, is universeel”, zegt hij. „Mensen kunnen meeleven, maar ook denken: gelukkig gaat deze ellende aan mij voorbij. Er zijn kennelijk mensen met grotere problemen. Die gedachte biedt troost.”

Die geruststelling zagen we afgelopen zondag ook op de gezichten van de oud-klasgenoten van tv-coryfee Linda de Mol. In ’De Reünie’, waar bekende en niet-bekende Nederlanders worden herenigd met hun oude schoolgenoten. In het geval van De Mol: Gooische kakkers uit de jaren tachtig die nu nagenoeg allemaal mensen met glanzende carrières en leuke gezinnen zijn geworden. Op een na: Frank Top. Destijds de ’ritselaar van de klas’ die schoolfeesten met Herman Brood en de Dolly Dots organiseerde en in leren broeken handelde. De handige jongen leek voorbestemd voor succes maar leeft nu tegen de verwachting in volkomen berooid en eenzaam op een kamer van drie bij drie in Barcelona en verkoopt beleggingen via de telefoon. De tragiek van het menselijk tekort, noemt Jaap van Ginneken het poëtisch. „Het raakt ons allemaal”, zegt hij. Hilversum vaart ondertussen wel bij al deze emotie in beeld.

Van Ginneken ziet dan ook een ’jacht op emotie’. „Emotie is de lakmoesproef voor authenticiteit geworden. De maatschappij dwingt het beleven van emoties af. Iedereen heeft tegenwoordig de opgave zich te verdiepen in zijn zieleroerselen om zichzelf gestalte te geven en is zo zijn eigen project geworden. Ook werkgevers vragen werknemers zichzelf continu te evalueren. Mensen moeten volop bezig zijn met hun eigen psychologie en gevoelens en die van anderen. Daar gaan deze programma’s over.”

Dat we emotie associëren met authenticiteit ondersteunt Joris Linssen, presentator van ’Hello Goodbye’, het programma waarin mensen op Schiphol afscheid nemen of juist herenigd worden. „Kijkers hebben het gevoel dat ze getuigen zijn van echte emotie. Het zijn de momenten waarbij het bij mensen gaat om hun diepste verlangens en grootste liefde. De essentie van het leven. Bij afscheid en hereniging laten ze hun schild vallen en tonen ze waar het echt om draait. Dat is een onuitputtelijke bron. Je zou kunnen denken: iedere hereniging is hetzelfde. Maar je brengt fundamentele gevoelens in beeld die iedereen raken. Mensen zijn geïnteresseerd in andere mensen. Als je op Schiphol bent, kijk je zelf ook onwillekeurig om je heen, om te zien op wie anderen staan te wachten.”

Dat Nederlanders steeds meer en gemakkelijker met emoties omgaan, bewijzen de reacties die Linssen krijgt als hij hen vraagt hun verhaal voor de camera te doen. „Ik sta er versteld van hoe diep mensen bereid zijn te gaan”, vertelt de presentator. „Vroeger hingen Nederlanders hun vuile was niet buiten, maar nu tonen ze heel gemakkelijk hun gevoelens.”

Paul Vertegaal heeft in de vijftien jaar dat hij ’Spoorloos’ maakt ervaren dat al die emotie steeds indringender in beeld gebracht kan worden. „Er is bij kijkers gewenning opgetreden. Emotie is gemeengoed geworden. Daardoor kunnen we conflicten sterker etaleren dan tien jaar geleden. Een vader in een ver land die negatief reageert wanneer hij wordt geconfronteerd met een verloren zoon hoefden we jaren terug niet uit te zenden. Nu kan dat wel. Ik vind dat een goede ontwikkeling. Het betekent dat we de waarheid beter kunnen benaderen. Alle mogelijke aflopen kunnen we filmen en uitzenden. Niet alles heeft een happy end.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden