Daan vraagt Jan

Heb jij weleens moedwillig met getallen gesjoemeld?

Daan van Eijk Beeld Maartje Geels

Daan van Eijk en Jan Beuving vormden samen het (wetenschaps)cabaretduo Jan & Daan. Jan is wiskundige en theatermaker. Daan is natuurkundige aan de University of Wisconsin in Madison, VS. Om de week stellen zij elkaar hier een vraag.

Dag Jan,

In de categorie verlaat komkommernieuws: er is opnieuw gedoe over de hoogte van Mount Everest. Of eigenlijk is er altijd gedoe over geweest. China zei namelijk jarenlang dat de berg 8844 meter hoog was, waar Nepal het op 8848 meter hield. Het werd een diplomatieke prestigekwestie met gesprekken over sneeuw wel-of-niet meetellen waarbij China uiteindelijk toegaf. En tóch organiseert Nepal nu opnieuw een expeditie om de hoogte nauwkeurig te bepalen.

Bij hoogtemetingen moet ik denken aan een wereldberoemd verhaal onder natuurkundigen dat bekend staat als de barometervraag. Er schijnt ooit een professor geweest te zijn die op een tentamen aan zijn studenten vroeg hoe je de hoogte van een flatgebouw kunt bepalen door slechts gebruik te maken van een barometer. Het idee was natuurlijk het verschil in luchtdruk tussen de begane grond en het dak om te rekenen naar een hoogteverschil. Maar naar verluidt was er toen een student die een heel lijstje van andere methoden opschreef. Zoals de barometer van het dak afgooien en meten hoe lang dat duurt; met de valversnelling kun je dan uitrekenen van hoe hoog de barometer viel. Of, nog inventiever: vraag aan de portier hoe hoog het gebouw is, in ruil voor een schitterende barometer. De professor kon niet anders dan de student een tien geven.

Aan de geschiedenis van de hoogtemeting van Mount Everest zit trouwens een ander mooi verhaal. Na jaren van meten en rekenen door Britse landmeters en Indiase wiskundigen rolde er in 1856 een getal uit van precies 29.000 voet. Wat een schitterend rond getal! Té schitterend vond de toenmalige baas van de expeditie. Dus publiceerde hij het getal van 29.002 voet, omdat mensen anders zouden denken dat het slechts een afgeronde schatting was. En dat zou natuurlijk afdoen aan al dat harde werk. Ik denk dan: had gewoon 8839 meter en 20 centimeter gezegd. Het blijkt maar weer dat je altijd moet opletten bij de presentatie van getallen. Dus hierbij een gewetensvraag: heb jij weleens moedwillig met getallen gegoocheld om de waarheid nét iets anders te presenteren? Ik zit trouwens aan ongeveer 350 woorden, dus ik moet afronden.

Tekst loopt door onder de afbeelding.

Jan Beuving Beeld Maartje Geels

Ha Daan,

Ik herinner me hoe ik in de vierde klas van de middelbare school bij natuurkunde een proef moest doen met licht of geluid, hoe dan ook: iets met golven. We moesten de resultaten opschrijven en verwerken in een verslag. Toen ik dat verslag thuis aan het schrijven was, kwamen een paar van de experimentwaarden me niet echt goed uit. Maar ja, dacht ik, die docent heeft echt niet de hele tijd op mijn vingers staan kijken, ik verander ze gewoon! Ik kon immers met de formules uit mijn Binasboekje uitrekenen wat ik ongeveer gemeten had moeten hebben. Zo loog ik mijn tabel vol, leverde in, en ik kreeg een 10. Een 10, Daan! Mijn enige 10 ooit voor natuurkunde, behaald met bedrog.

Misschien is hier mijn ambivalente houding ten opzichte van natuurkunde ontstaan: je kon de boel gewoon belazeren. (Ik hoop dat meneer Rigtering, mijn te gekke docent destijds, erom kan lachen als hij dit leest.) Ik weet nog dat ik destijds goed heb nagedacht over de waarden die ik invulde. Want het moest ook weer niet te perfect kloppen. Dat lijkt een beetje op het voorbeeld van die 29000 voet. Ik begrijp wel dat ze dat hebben aangepast. Je suggestie om het in meters weer te geven is logisch, maar dat was op een dag zeker uitgekomen. Helemaal omdat het nogal opvalt als een stelletje Britten in 1856 ineens in een ander eenhedenstelsel dan imperial units de hoogte van een berg weergeeft.

Is het je trouwens weleens opgevallen dat de omtrek van de aarde nagenoeg exact 40.000 kilometer is? (40.075, om precies te zijn.) Dat is dus geen toeval. Daar zit een geweldig verhaal vol getallensjoemelarij aan vast van twee Fransen die eind achttiende eeuw erop uit werden gestuurd om de omtrek van de aarde te bepalen. Maar hoe ik ook woeker met de woordenaantallen van deze column: dat krijg ik er niet meer ingepropt. Je houdt het tegoed. Overigens: je kunt die barometer ook aan een touw binden, laten zakken tot de grond, omhoog halen, en kijken hoe lang het stuk touw was dat je nodig had.

Groeten! Jan

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden