Heb de vreemdeling lief, of je wilt of niet

Hoe welkom is de vluchteling nog als die zich op z'n allerlelijkst vertoont? 'Je moet de weerstand tegen de vreemdeling in je eigen ziel onderkennen.'

Let's fully welcome refugees.' Afgelopen zomer en herfst ontstond er een 'welkomstcultuur' rond de toestroom van vluchtelingen. Duitsland ging hierin voorop, met Angela Merkel als moreel leidster. Maar hoe zit het met dat welkom na de hevig bediscussieerde Nieuwjaarsnacht in Keulen? Als blijkt dat asielzoekers en vluchtelingen een grote rol hebben gespeeld in de massale aanrandingen en berovingen in Keulen, hoe welkom zijn ze dan nog? Zijn vluchtelingen welkom als ze ondankbaar, irritant of ronduit misdadig zijn? Voor de Joodse denker Emmanuel Levinas was 'het gelaat van de ander' de primaire insteek voor alle ethiek, en dus ook voor ieder 'welkom'. Maar wat als het gelaat van de ander zich op z'n lelijkst vertoont?

Henk Leegte, doopsgezind predikant te Amsterdam, kent het probleem. "Op vrijdag hebben we in onze kerk daklozenopvang. Daar kwam eens een meisje dat 'wel eens iets goeds wilde doen'. Ze zag in hoe goed ze het zelf had en wilde nu iets voor anderen doen. Ze had ook een fotocamera meegenomen. Nou, dat zul je altijd zien, aan het eind van de avond was haar camera natuurlijk door een paar junks gejat. 'Doe ik eens iets goeds, en dan krijg ik dit ervoor terug', was haar reactie. Die avond was een goede les. Mensen helpen is moeilijk. Het vraagt om geduld en volharding. 'Liefhebben' is geen gevoelswoord. Wat heeft de ander eraan dat je iemand één ogenblik aardig, lief of sympathiek vindt? Er zijn heel andere woorden belangrijk: recht en gerechtigheid, genade en ontferming. Bij liefhebben hoort ook: een nuchtere taxatie van de situatie en vervolgens een hoop doorzettingsvermogen. Want je doet het niet voor jezelf, je doet het voor die ander. Ja, en terecht stond er een stuk in Trouw dat stelde: als je deze mensen helpt, dan importeer je ook hun vrouwonvriendelijkheid. Maar niemand zei dat het makkelijk zou worden toch? Het is razend ingewikkeld. Maar is het soms beter om te zeggen: 'Ga dan maar dood'?"

Manuela Kalsky, bijzonder hoogleraar op de Edward Schillebeeckx-leerstoel voor Theologie en Samenleving aan de Vrije Universiteit: "Nee, natuurlijk zijn het niet allemaal lieverdjes, alleen maar omdat het vluchtelingen zijn. Laten we daar vooral niet te romantisch over denken. Als er een miljoen Nederlanders op de vlucht zou slaan, zou daar ook van alles tussen zitten, en niet alleen maar the best of. Maar geseksualiseerd geweld is geen etnisch of religieus probleem, zoals nu vaak wordt gesuggereerd. Het is een probleem van een patriarchale cultuur, een cultuur waarin male privilege geldt. De mythe van de zwarte man die blanke vrouwen verkracht, was een bekend fenomeen in de racistische beeldvorming tijdens de slavernij in Amerika. Nu is het de Arabische man, die 'onze' vrouwen aanrandt en verkracht. Uiteraard zijn er mannen onder de vluchtelingen die vrouwen als seksobject zien, net zoals die er helaas ook in Nederland en heel Europa zijn.

"We moeten niet doen alsof Nederland het paradijs voor vrouwen is. Begrijp me niet verkeerd: ik zou niet willen ruilen met een vrouw in Saudi-Arabië en ik vind het heel goed als mannen nu opkomen voor de rechten van de vrouwen hier. Maar ik vind het verdacht als plotseling allemaal mannen in Nederland luidkeels opkomen voor de rechten van moslima's. Mij viel dat verschijnsel al op in de tijd dat Ayaan Hirsi Ali verkondigde dat de islam een achterlijke, vrouwen onderdrukkende religie was. Plotseling namen witte hoogopgeleide Nederlandse mannen het op voor de onderdrukte moslima. Ik had ze daarvoor niet gehoord, toen hun eigen vrouwen hun emancipatiestrijd voerden. Of toen Amerika Afghanistan binnenviel hoorde ik op de tv een man beweren: 'We gaan de Afghaanse vrouw bevrijden!' Ik was verbijsterd. Hoe schijnheilig kun je zijn? Er hangt een zweem van hypocrisie en islamofobie rond de huidige verontwaardiging."

Leegte wijst ons en zichzelf steeds weer terug naar een paar bijbelse basislessen over het liefhebben van de vreemdeling. "In de eerste plaats, of je het leuk vindt of niet: je moet wel. 'Wat jij voor de minste van mijn broeders hebt gedaan, heb je voor mij gedaan', zegt Jezus. Daaruit komen de klassieke zeven werken van barmhartigheid voort: de hongerigen spijzen, de dorstigen laven, de naakten kleden, de vreemdelingen herbergen, de zieken verzorgen, de gevangenen bezoeken en de doden begraven. In de tweede plaats geldt: 'Bedenk dat je zelf vreemdeling bent geweest in Egypte'. Bedenk waar je zelf vandaan komt. De aarde is niet jouw bezit. Probeer je eens in te denken dat ze er allemaal niet meer zijn: je familie, vrienden, zekerheden, rechten. En stel je voor dat 'vreemdeling zijn' jouw enige status is.

"Maar nogmaals, dat is natuurlijk helemaal niet makkelijk. Je ervaart hierbij een enorme weerstand. Je moet de weerstand tegen de vreemdeling in je eigen ziel onderkennen. Het is buitengewoon aantrekkelijk om het allemaal maar lekker onder mekaar te houden, ook in de kerk. Dat is makkelijk en prettig. En daar pleegt een vreemdeling nou inbreuk op. Ik werd zelf als jonge predikant terechtgewezen door een oude vrouw die erg negatief sprak over buitenlanders. Ik stoorde mij daar aan, maar zij wees mij erop dat ik, wonend in mijn nette buurt, geen idee had waar ik over sprak. Inderdaad, het is heel makkelijk om vanaf de Olympus, of vanaf de goede kant van het spoor, te zeggen hoe je de ander lief moet hebben."

Leegte vertelt een verhaal uit zijn eigen doopsgezinde traditie dat ons ongemak met de vreemdeling illustreert: "Vanuit Zwitserland vluchtten groepen doopsgezinden naar Nederland en zij werden hier door hun geloofsgenoten gastvrij ontvangen. Maar het ongemakkelijke was, dat die Zwitsers de Nederlandse doopsgezinden maar een vrijzinnig, verwaterd zooitje vonden. Dus ze hingen niet de nederige, dankbare vluchteling uit. Ze hadden kritiek en importeerden hun eigen conservatisme. In de tweede plaats gingen die immigranten aan het werk als turfstekers. Ze waren spaarzaam, werkten keihard en binnen de kortste keren kochten ze flinke boerderijen en ging het ze voor de wind. Maar dat was niet de bedoeling! Dat is confronterend: er komt een vluchteling binnen en die wordt dan ineens je huisarts."

Kalsky wijst op een ander ongemak naar aanleiding van de aanrandingen in Keulen: "We moeten onder ogen zien dat white male privilege ook in onze samenleving nog niet doorbroken is. Aan de top van de machtspiramide staat nog steeds de witte heteroman. Allen die niet op hem lijken, staan een treetje lager. Mannen in hoge functies kunnen zich veel veroorloven. Neem Strauss Kahn en consorten. Bij een personeelsuitje frequent gebruikmaken van de escortservice. Ach ja - hooguit een faux pas, toch? Dan schiet het Westen met zijn zogenaamd voltooide emancipatie aardig tekort. Hoe denk je dat anderen met jouw waarden omgaan als je ze zelf niet naleeft? Als je er zelf niet in slaagt je compassie, je medemenselijkheid en je emancipatie in de praktijk te brengen? Hoe kun je dat dan van 'de anderen' verwachten? Je wordt volstrekt ongeloofwaardig. Maar goed, ik ben wel degelijk blij dat nu ook veel mannen opstaan en opkomen voor vrouwenrechten. Het feminisme heeft in al die jaren heus veel tot stand gebracht. Nu is het tijd dat geemancipeerde mannen in onze samenleving het voortouw nemen en hun seksegenoten uit andere patriarchale culturen een niet-seksistische omgang met vrouwen bijbrengen."

Vluchtelingen onderweg naar het aanmeldcentrum in Ter Apel.

theologisch elftal

Mohamed Ajouaou

Erik Borgman

Bas van der Graaf

Manuela Kalsky

Elisa Klapheck

Gerard de Korte

Henk Leegte

Peter Nissen

Matthias Smalbrugge

Alja Tollefsen

Wim van Vlastuin

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden