’Haydn ging verder dan Beethoven’

Ronald Brautigam: ¿Een Steinway is niet de ultieme piano.¿ (FOTO WERRY CRONE, TROUW) Beeld
Ronald Brautigam: ¿Een Steinway is niet de ultieme piano.¿ (FOTO WERRY CRONE, TROUW)

Twintig jaar geleden ontdekte Ronald Brautigam de fortepiano, en er ging een wereld voor hem open. De 55 sonates van Haydn klinken er geweldig op.

Van Joseph Haydn zijn 55 klaviersonates bewaard gebleven. Daarvan worden er ongeveer tien met enige regelmaat op het podium uitgevoerd. De rest kent bijna niemand. Als schepper van de oratoria ’Die Schöpfung’ en ’Die Jahreszeiten’ is Haydn bij een groot publiek geliefd, maar als componist van pianomuziek ziet men hem doorgaans als de mindere van die twee andere Weens-klassieke componisten: Mozart en Beethoven.

Sinds Ronald Brautigam Haydns complete pianosolowerken op cd heeft gezet, weet híj beter: Haydn componeerde minstens zo revolutionair als Beethoven, en zijn sonates hebben een geheel eigen charme.

Brautigams vijftiendelige cd-box, uitgebracht door het Zweedse label Bis, ligt sinds kort in de winkel en kan ook via deze krant worden besteld. Op een fortepiano zoals Haydn die zelf ooit bespeeld heeft, vertolkt Brautigam alle sonates en andere klavierstukken, zoals de variatiewerken, dansen en de indrukwekkende cyclus ’Die sieben letzten Worte unseres Erlösers am Kreuze’ .

„Nee”, zegt Brautigam, „het was niet de viering van Haydns tweehonderdste sterfjaar in 2009 die mij ertoe bracht Haydn te gaan opnemen. De opnamen werden al tussen 1998 en 2003 uitgegeven als losse cd’s. Nu worden ze nog een keer als compleet boxje aangeboden, net als dat met mijn Mozart-cd’s al eerder is gedaan. Dat Mozart-project was overigens een direct gevolg van mijn ontluikende liefde voor de fortepiano. Mijn platenmaatschappij zag er brood in dat uit te brengen en deed mij vervolgens het verzoek de complete Haydn te gaan opnemen. Ik heb er geen seconde spijt van gehad. Het is heerlijk als je door zo’n project gedwongen wordt stukken te gaan studeren die je anders alleen maar van het snel doorbladeren kent. Dit project heeft me pas volledig doen inzien wat voor een geweldige componist Haydn is. Men zegt vaak dat Beethoven zo revolutionair was, maar Haydn was dat tien keer meer!”

Volgens Brautigam is Haydn de eigenlijke uitvinder van de sonatevorm. „Zijn vroegste divertimento-sonates bestonden uit twee helften van gelijke lengte, zoals Haydns tijdgenoten die in het midden van de achttiende eeuw schreven. Geleidelijk kwam hij tot de klassieke sonatevorm met de dramatiek van twee tegenpolen, twee muzikale thema’s, die met elkaar in de weer gaan en daar gelouterd uitkomen. Zijn doorwerkingen hebben meer dramatiek dan die van Mozart. Het is ongelofelijk wat hij in zijn laatste sonates met bijzondere harmonieën wist te bereiken. Het was Beethoven die deze draad verder heeft opgepakt.”

Brautigam vertelt dat voor het ontdekken van de kwaliteiten van deze sonates, het gebruik van een fortepiano onontbeerlijk is. „Als ik Haydn op een moderne Steinway zou spelen – wat ik overigens tegenwoordig niet meer doe – zou ook ik op de tien sonates uitkomen die daar redelijk goed op werken en die iedereen speelt. Niet alleen de solowerken van Haydn, maar ook die van Mozart en Beethoven zou ik niet meer op een moderne Steinway willen spelen. Ook latere muziek kan winnen bij uitvoeringen op oudere vleugeltypes, al is het verschil minder dramatisch dan bij de Weens-klassieke componisten. Binnenkort ga ik bijvoorbeeld het tweede pianoconcert van Brahms spelen met het orkest Anima Eterna op een van Jos van Immerseels historische piano’s.”

Brautigams ’bekering’ tot de fortepiano stamt al van ruim twintig jaar geleden: „Ik was zoals iedereen op het conservatorium opgevoed met het credo dat een Steinway de ultieme piano is: alles wat niet lukte, was de schuld van de pianist, niet van het instrument. Maar altijd als ik Mozart speelde, stoorde me de discrepantie tussen het klankbeeld dat ik in mij hoofd had en wat er uit de piano kwam.”

„ In 1987 ontdekte ik dat fortepianobouwer Paul McNulty bij mij in de buurt zijn werkplaats had. Uit nieuwsgierigheid ben ik daar binnengestapt en het was liefde op het eerste gehoor. De muziek kreeg een ander soort lichtval en wat ik in mijn hoofd had, kwam er veel gemakkelijker uit.”

„Ik heb een Walter-kopie aangeschaft en ben eerst een jaar of drie erop gaan experimenteren, voordat ik ermee het podium op ging. In de loop der jaren heb ik veel nieuwe stijlinzichten gekregen. Als ik nu naar mijn allereerste fortepianoopnamen luister, hoor ik nog de moderne pianist die op een oud instrument speelt. Het liefst zou ik mijn Mozart-cd’s nog een keer opnieuw opnemen.”

Deze maand speelde Brautigam in het Concertgebouw de complete sonates van Beethoven, die hij eerder al op cd zette en ook in 2004 in Utrecht al had uitgevoerd. Hoe kan Brautigam zo’n enorme inspanning realiseren?

„In Utrecht speelde ik alle 32 sonates, 9 uur muziek, in drieënhalve dag. Het was toen vooral een kwestie van overleven, wat wel wat ten koste van de kwaliteit van mijn spel ging. In Amsterdam deed ik het rustiger aan: in 11 dagen, één concert per dag en steeds een rustdag erna. Nu had ik steeds alle gelegenheid me op dat ene programma te concentreren. Ik speelde de sonates niet uit het hoofd. Ik merk bij het van buiten spelen dat er onbewust dingetjes in sluipen die er niet staan. Juist bij Beethoven zijn details zó belangrijk! Als je ziet wat er in één maat naast de noten aan extra informatie staat over dynamiek, frasering en articulatie, dat kun je nooit allemaal uit je hoofd realiseren als je al die stukken achter elkaar speelt. De muziek zou het slachtoffer worden en dat wil ik niet: muziek is voor mij belangrijkste wat er is. Uit het hoofd spelen is vaak een kwestie van ijdelheid.”

Beethoven-sonates vormen al decennia lang de kern van Ronald Brautigams repertoire. Bij de Haydn-sonates lag dat anders. „We namen steeds drie cd’s op per twee weken. Voorafgaand hieraan was ik een jaar lang bezig om als een boekhouder per sonatedeel op papier bij te houden hoever ik ermee gevorderd was, uitgedrukt in percentages, om te voorkomen dat op het laatste moment delen vergeten zouden blijken te zijn. Na zo’n gedegen voorbereiding is de uiteindelijke uitvoering hoofdzakelijk een kwestie van geconcentreerd zijn en je richten op de schoonheid van de muziek. Het is vergelijkbaar met een kok die een diner moet bereiden voor 300 mensen. Van tevoren heeft hij al zoveel klaargemaakt dat het op de dag zelf meer een kwestie is van opwarmen.”

Brautigam bekent niet meer te houden van het prototype van een pianorecital, zoals dat in meestal in meesterseries: Scarlatti-sonates als inspelertjes, een klassieke sonate en dan een virtuoos Liszt-stuk. „Ik geef veel meer om programma’s met inhoud en onderlinge verbanden. Veel liever speel ik in de kleine zaal van het Concertgebouw een Beethoven-cyclus dan in de grote zaal een doorsneeprogramma.”

Dertig jaar geleden begon Brautigam zijn carrière als een muzikale omnivoor die alle soorten repertoire speelde, ook het hedendaagse. Dat laatste zegt hij nog wel regelmatig te doen, maar op minder grote schaal dan vroeger. In de loop der jaren is hij zich steeds meer gaan toeleggen op de klassieke meesters. „Ouder wordend kom je erachter dat het leven te kort is om alles goed te kunnen doen. Ik houd me daarom het liefst bezig met de stijlen die mij het best liggen. Rachmaninov bijvoorbeeld vind ik een prachtige componist, maar zijn pianomuziek laat ik liever aan anderen over. Ik bespaar me de ellende om al die noten van zijn Derde pianoconcert in te studeren.”

(Trouw) Beeld
(Trouw)
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden