Haydn: beroemd maar vergeten

Hoewel hij altijd in één adem met Mozart en Beethoven wordt genoemd, ligt het grootste deel van Haydns werk dik onder het stof. Van zijn pianosonates halen slechts een paar af en toe de concertzaal. Om Haydn te leren waarderen, moeten we op een andere manier gaan luisteren, meent fortepianist Bart van Oort.

Omstreeks 1770 werd Joseph Haydn ernstig ziek. De dokter verbood hem zich met muziek bezig te houden en zijn vrouw waakte nauwlettend over de naleving van dit gebod. Maar zodra zij naar de kerk ging, stuurde Haydn de dienstbode voor een boodschap uit huis, sprong uit bed en kroop achter zijn klavier. Bij de eerste aanraking ontstond een idee voor een hele sonate en nog voor zijn vrouw terug was, stond het eerste deel op papier. De rest maakte hij heimelijk onder de dekens af.

We kennen Haydn tegenwoordig alleen van een klein deel van zijn symfonieën, strijkkwartetten en oratoria, maar zijn hart lag bij het klavier, of dat nu een klavechord, een klavecimbel of een fortepiano was. Achter het klavier ontstonden zijn grote werken, daar kreeg hij zijn ingevingen, daar keerde hij terug als zijn werkgever Esterházy een periode op reis was en hij voor zichzelf kon werken. Zijn pianowerken zitten vol briljante invallen en opvallende harmonische wendingen.

Opmerkelijk genoeg is de pianomuziek van Haydn een vrijwel onontgonnen gebied. Van de 53 sonates zijn er zo'n dertig volslagen onbekend. Op een paar sonates en de schitterende 'Variaties in f' na, worden zijn pianowerken bijna nooit gespeeld.

Tijdens zijn leven (1732-1809) daarentegen kreeg het publiek geen genoeg van zijn sonates. Haydn was ongelooflijk populair in heel Europa, iets wat geen enkele componist voor of na hem heeft bereikt. Haydns carrière begon na enkele kortstondige betrekkingen als vice-kapelmeester bij de adellijke familie Esterházy. In het enorme paleis Eszterháza dat Nicolaus Esterházy op een afgelegen, moerassige plek in Hongarije liet bouwen, was Haydn afgesneden van de muzikale wereld. Deze afzondering beperkte zijn muzikale groei niet, maar gaf hem, volgens eigen zeggen, juist de kans om 'origineel te worden'. Want er was niemand om hem lastige vragen te stellen en onzeker te maken.

Haydns genialiteit -meesterwerk na meesterwerk klonk in de salons en concertzaal van Eszterháza- drong al gauw door naar de buitenwereld, zijn werk werd uitgegeven, vooral in Parijs en Amsterdam. Vanaf de jaren tachtig was hij de populairste componist in heel Europa en kreeg hij opdrachten uit verschillende landen.

Toen zijn broodheer in 1791 plotseling overleed, greep Haydn de kans om naar Londen te vertrekken. Londen was in die tijd de grootste stad van Europa en had een bruisend muziekleven met elke avond concerten en opera's. De adel en de gegoede burgerij lieten hun dochters klavier spelen en zingen. Lezers van Jane Austen zien onmiddellijk Elisabeth Bennett en Marianne Dashwood voor zich. Zij zouden ongetwijfeld Haydn hebben gespeeld.

In Londen genoot Haydn de grootste triomfen van zijn leven. Hij gaf er concerten, had leerlingen en schreef de ene symfonie na de andere. De Prince of Wales was een groot bewonderaar van hem. Na twee langdurige bezoeken aan Londen keerde Haydn definitief terug naar Wenen om daar de laatste jaren van zijn leven te slijten. Daar was hij al net zo geliefd als in Londen, zoals blijkt uit de langdurige huldebetuigingen die hem ten deel vielen na de première van zijn oratorium 'Der Schöpfung'. De oude man werd vaak bezocht door jonge componisten en anderen die een glimp van 'Papa Haydn' op wilden vangen.

Maar een paar jaar na zijn dood was Haydn al vergeten. En hoewel de geschiedenisboekjes hem altijd als een van de grootste componisten uit de zogenoemde klassieke periode kenschetsen, ligt het grootste deel van zijn oeuvre nog altijd op de plank.

Over de redenen is al veel gespeculeerd. Feit is dat de muziek van Haydn zich kenmerkt door lichtvoetigheid en optimisme, terwijl het publiek sinds de Romantiek drama en zwaarmoedigheid prefereert. Die verandering van smaak deed zich al direct na de dood van Haydn voor. Zijn leerling Beethoven profiteerde ervan.

Maar er is nog een andere, praktischer reden voor zijn impopulariteit in de twintigste eeuw. Dat hij niet gewaardeerd wordt, komt volgens fortepianist Bart van Oort ook doordat zijn muziek verkeerd wordt gespeeld. Pianisten spelen zijn werk zoals ze negentiende-eeuwse muziek spelen: als een lied. Maar Haydn zingt geen lied, hij houdt een betoog met muzikale argumenten. Die stijl zijn we kwijtgeraakt. Van Oort: ,,Haydn is de meester van de retoriek. Als je de retorische opbouw negeert en de 'woorden' in de zin niet laat horen maar er een lied van maakt, verdwijnen de scherpte en de spanning en daarmee het drama uit de muziek.''

Dit komt grotendeels door de opkomst van de piano en het verdwijnen van de fortepiano, meent Van Oort. ,,Een moderne piano zingt, een fortepiano spreekt, legt uit. Je kunt er goed mee articuleren. Mozarts muziek blijft wel overeind op een piano, maar bij Haydn is de piano fataal.''

Toch is Haydn volgens Van Oort veel experimenteler dan Mozart, de componist waartegen hij het voor moderne luisteraars altijd aflegt. Van Oort: ,,Mozart is conservatiever. Hij gebruikt heel vaak de sonatevorm, Haydn vrijwel nooit. Haydn is nergens stereotiep, hij zoekt de beste vorm bij de inhoud. Daarvoor grijpt hij wat hij grijpen kan. Fanfares, marsen, gavottes: alles vind je in zijn pianowerken. Ook harmonisch experimenteerde hij veel. Een voorbeeld is sonate 52 in E klein, met een middendeel in E groot. Dat was ongehoord in die tijd en hoe hij die overgang voorbereidde, is ongelooflijk spannend. Dat moet een sensatie hebben veroorzaakt.''

Op het Festival Oude Muziek dat vrijdag begint, zal van Oort met vier collega's alle pianosonates van Haydn op fortepiano laten horen. We weten dat Haydn niet al zijn klavierwerken voor dit instrument schreef (hij componeerde ook voor klavechord en klavecimbel), maar zo kan wel een andere stijl en andere manier van luisteren worden geïntroduceerd. Van Oort verwacht niet meteen een enorme doorbraak bij het publiek. Van Oort: ,,Ik kan de reactie van het publiek voorspellen: 'leuke muziek, maar het is geen Mozart'. Mozart is nu eenmaal het referentiepunt.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden