Haute couture voor Philippe Jaroussky

Interview | In de serie De Schepping vertellen kunstenaars hoe hun werk tot stand kwam. Vandaag: de Franse countertenor Philippe Jaroussky, die in Amsterdam de hoofdrol zingt in de wereldpremière van Kaija Saariaho's opera 'Only The Sound Remains'. Zij schreef haar noten op maat voor zijn stembanden.

Philippe Jaroussky is een fenomeen. De Franse countertenor heeft een voor zijn stemtype zeldzaam hoog en engelachtig geluid. Een geluid dat de wereld betoverde en veroverde en dat hem tot een van de beroemdste en gewaardeerdste zangers van deze tijd maakte. Regisseur Peter Sellars ontdekte dat bijzondere geluid tijdens een concert in Berlijn en hij wist meteen dat Jaroussky dé zanger moest worden voor het project waar hij met Kaija Saariaho al mee bezig was.

De Finse componiste kende Jaroussky en zijn geluid wel, maar zij had nooit gedacht dat hij, dé barokzanger pur sang, geïnteresseerd zou zijn in haar hedendaagse muziek. Laat staan in een hoofdrol in haar volgende opera. Maar dat was Jaroussky wel. Zeer geïnteresseerd zelfs. En dus bouwde Saariaho het eerste deel van haar opera, dat al in de steigers stond, om voor Jaroussky's stem en componeerde het tweede deel geheel en al met zijn stem in haar hoofd. En zo wordt 'Only The Sound Remains', de creatie van Saariaho, vanavond tot klinken gebracht - gecreëerd - door Jaroussky. Een soort dubbele schepping.

Zichtbaar overlopend van enthousiasme en nog vol energie na een kennelijk inspirerende repetitie met Sellars en Saariaho maakt Philippe Jaroussky ruim tijd om uit te leggen waarom hij aan dit voor hem atypische en bijzondere project meewerkt. Nog niet zo lang geleden liet Jaroussky zich in een interview ontvallen dat hij zo langzaamaan genoeg begon te krijgen van kwalificaties waarin zijn stem als engelachtig en bovenmenselijk werd omschreven. Hij voelde de noodzaak tot verandering, wilde iets nieuws. Weg met dat engelachtige. En nu speelt en zingt hij nota bene een rol als Engel in 'Only The Sound Remains'.

Zo komt u nooit van dat etiket af, toch?

"Haha. Klopt. Maar Saariaho mixt mijn stem live met mijn eigen, elektronisch omgevormde, geluid. Om dat effect te krijgen moet ik in een microfoon zingen, waardoor je heel gedetailleerd kunt werken op tonen, en vooral op woorden. Mijn stem klinkt hier echt heel anders 'engelachtig' dan normaal. Die engelenwereld begon ik wel wat beperkt te vinden, ja. En ik denk dat elke zanger zal beamen dat je altijd een andere stem wilt hebben dan degene die je hebt. Het is als met kapsels. Heb je geen krullen dan begeer je die juist, heb je wel krullen dat wil je het liefst stijl haar.

"Ik denk dat ik moeite kreeg met het bijvoeglijke naamwoord engelachtig omdat het tevens impliceert dat er in mijn stem geen menselijke passie zou zitten. Dat die iets hemels of onnatuurlijks uitstraalde. Ik voel die menselijke passie namelijk zelf wel. En mijn stem is óók geschikt voor moderne muziek. Marc-André Dalbavie componeerde de cyclus 'Sonnets de Louise Labé' voor mij, en ik heb ooit al in een hedendaagse opera gezongen: 'Caravaggio' van Suzanne Giraud, maar daarvan heb ik alleen concertante uitvoeringen gegeven.

"Ik probeer té dramatische rollen te vermijden, want die zouden mijn stem schaden. En ik kan beter iets doen wat ik goed kan, dan iets waar ik niet zo goed in ben, waardoor het minder interessant wordt. Ik heb heel veel repertoire gezongen dat oorspronkelijk voor castraten is geschreven. En dat terwijl de countertenor een modern stemtype is. Die bestond eigenlijk niet in het barokke tijdperk. Een moderne stem dus, uitgevonden in de vorige eeuw. Componisten als Benjamin Britten hebben de kracht van dat hedendaagse geluid overigens onmiddellijk herkend.

"In eerste instantie zou ik alleen in één deel van Saariaho's tweedelige opera zingen, maar ik was zo enthousiast over de muziek dat ik gevraagd heb of ik ook in het tweede deel een rol kon krijgen. Gelukkig stemde Saariaho toe. Ik denk dat ze oorspronkelijk voor de engel een hogere, onmenselijke stem in gedachten had. Ik zing in dat tweede deel iets hoger, en de elektronica helpt me daarbij. Je zingt door die elektronica anders en krijgt er echt andere kleuren in je stem door. Ik ben er helemaal aan verslaafd geraakt, aan die 'nieuwe' stem van mij. 'Only The Sound Remains' is een opera die als kamermuziek is gecomponeerd. Weinig zangers, weinig musici. En iedereen heeft een microfoon, waardoor je elkaar niet kunt overstemmen. Met z'n allen zijn we hier in Amsterdam bij alle repetities aanwezig, ook Saariaho zelf. Dat geeft een goed saamhorigheidsgevoel. Je bent iets met elkaar aan het creëren."

De ogen van de countertenor bliksemen bijkans als hij zegt dat Saariaho een heus meesterwerk heeft afgeleverd. Dat zoiets als een nogal stevig statement klinkt, daar zit Jaroussky helemaal niet mee.

"Saariaho is een fantastische componist, die verschillende, geweldig mooie opera's schreef. Haar 'L'amour de loin', een werk dat ze ook al samen met Peter Sellars creëerde, heeft me diep geraakt. 'Only The Sound Remains' is gebaseerd op twee door Ezra Pound vertaalde stukken uit de traditie van het Japanse Nôh-theater. Die stukken passen haar als een handschoen. Ze zijn poëtisch, filosofisch en symbolisch.

Zwart gat

"In het eerste deel zing ik de geest van de overleden Tsunemasa, die door het geluid van de luit die hij ooit bespeelde terugkomt naar de aarde en daar zingt tot alleen zijn stem overblijft. In het tweede deel kom ik als engel mijn verloren verenmantel terugvragen aan een visser. Die geeft hem alleen terug als de engel een dans voor hem uitvoert. Ik had verwacht dat zij hier iets bijzonders van zou kunnen maken. Maar als je een engagement als dit aanneemt, ken je de muziek nog helemaal niet. Je stapt als het ware in een zwart gat en je moet de componist dus echt vertrouwen.

"Toen ik de partituur kreeg, heb ik eerst geprobeerd om de door haar gecomponeerde noten op mijn stem te vinden. Sommige intervallen in deze muziek zijn nou niet bepaald barok te noemen. De notenbalken zien er dus heel anders uit dan wat ik normaal zing. Je bent in eerste instantie alleen bezig met de kleine details, noot voor noot. Het zijn op het oog simpele frases met lange noten die in de lucht zweven. Zo'n partituur is als een schilderij. Je kijkt eerst naar de details en pas daarna neem je afstand om het geheel in je op te nemen. Het is jammer dat het publiek niet hetzelfde kan doen. Er is gewoon ondoenlijk om al die details in één keer te herkennen en te waarderen.

"Ik heb de muziek van Saariaho leren kennen via haar 'L'amour de loin'. Het is een compleet nieuwe taal voor mij, vrij complex om me eigen te maken. Het is een beetje als met nieuwe schoenen. Die voelen vreemd aan de eerste dag dat je ze draagt, doen misschien zelfs wel een beetje pijn. Maar ze zitten steeds beter en na een tijdje voelen ze zelfs heel comfortabel aan. Omdat je binnen één stijl blijft, is het instuderen van zo'n nieuwe partituur veel minder vermoeiend dan het voorbereiden van een groot recital met verschillende soorten muziek en stijlen.

"Toen ik de eerste twee scènes opgestuurd had gekregen, wilde ik per se auditie doen. Ik wilde Saariaho's muziek aan haarzelf voorzingen. Dat was heel belangrijk voor mij. Ik heb haar gezegd dat ze heel eerlijk moest zijn en dat ik me niet beledigd zou voelen als mijn stem en mijn kleuren niet aan haar verwachtingen zouden voldoen. Als ze me niet wilde, was dat jammer, maar oké. Gelukkig was ze enthousiast. Maar toen had ik nog steeds geen idee hoe het uiteindelijk zou klinken met microfoons en elektronica. Mijn stem heeft een instrumentale kwaliteit, misschien wel omdat ik vroeger violist was. Saariaho heeft die kwaliteit er erg goed uitgehaald.

"En dus doe ik nu mijn eerste geënsceneerde opera in Nederland. En ik ben opgetogen dat het geen barokke opera is. De muziek van Händel, die ik heel vaak zing, voelt voor mij inmiddels een beetje als prêt-à-porter. Saariaho is uitdagende haute couture.

"Ik krijg eigenlijk behoorlijk veel aanbiedingen van componisten. Zij willen dan muziek schrijven die tussen het vrouwelijke en mannelijke in ligt, tussen hemel en aarde. Ik kan vanwege mijn drukke agenda maar weinig accepteren. Het is soms moeilijk te bepalen of componisten of theaters een nieuwe opera willen omwille van de opera of omdat mijn naam op het affiche zal staan. Dat vind ik hier in Amsterdam zo prettig. Het gaat om het project, en niet om mijn naam."

En toch zal uw naam voor altijd aan dit werk verbonden blijven.

"Ja, dat is wel ongelofelijk opwindend. Er zullen ongetwijfeld veel theaters zijn die dit werk willen programmeren. Zelfs Sellars zei dat Saariaho met dit nieuwe werk iets heel speciaals heeft gecreëerd, dat ze zichzelf heeft overtroffen. In de toekomst zullen er dus andere zangers zijn die deze muziek zingen, maar dat ik deze opera in wereldpremière mag brengen is een enorme eer. Iets scheppen voelt zoveel beter dan iets herscheppen. En dan ook nog met de componiste de hele tijd naast je.

"Het vervult me met trots en nederigheid als ik bedenk dat ik componisten als Saariaho kan inspireren met mijn geluid. Deze opera betekent een omslag in mijn carrière. En deze enscenering hier in Amsterdam heeft mijn leven veranderd. Ik ben in de gelukkige omstandigheid dat ik kan zingen en opnemen wat ik wil. Maar ik kan misschien nog een jaar of tien heel goed zingen. Wil ik die tien jaar alleen maar met Händel en consorten doorbrengen? Deze opera en deze productie hebben mijn carrière weer helemaal opengegooid. En het heeft me bovendien een nieuw gevoel van verantwoordelijkheid gegeven."

En hoe bevalt het werken met Peter Sellars?

"Je hebt zangers die geboren acteurs zijn, maar ik kan me daar helaas niet onder scharen. Ik ben eerst en vooral zanger. Het kan voor mij behoorlijk moeilijk zijn om helemaal in een personage te kruipen. Ik heb iemand anders nodig om mij in een rol overtuigend te maken. Sellars heeft die gave. Ik vertrouwde hem direct. Hij wil dat ik mezelf ben en niet iemand anders. Vanuit dat gegeven werkt hij met je. Ik heb eigenlijk nog nooit zoiets meegemaakt. Sellars benadert je de hele tijd alleen maar op een positieve manier. Elke repetitie opnieuw begroet hij iedereen persoonlijk en zegt dan dat hij super blij is om deze dag met je te kunnen en mogen werken. Hij ziet iedereen als een wonder van de natuur. En Sellars kent de muziek door en door. Het zit in zijn hele wezen. En het bijzondere is dat hij dat aan jou door weet te geven, zodat het voelt alsof die emotie en dat begrip uit jouw diepste binnenste komt en niet uit hem. Sellars wil licht en hoop tonen. Universele hoop die toch uniek is."

Only The Sound Remains van Kaija Saariaho en Peter Sellars gaat vanavond in première bij De Nationale Opera op het Opera Forward Festival. www.dno.nl

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden