'Harry Kuitert is echt passé'

Ooit was theoloog Harry Kuitert invloedrijk. Een hele generatie gelovigen leidde hij weg uit de kerk. Jonge theologen hebben geen boodschap meer aan hem. "Die afrekentheologie hoeven wij niet meer."

GERRIT-JAN KLEINJAN

God is echt dood. Dat concludeert de 86-jarige theoloog Harry Kuitert. Het enige dat is overgebleven, zo schrijft hij in zijn nieuwste boek dat deze week verschijnt, is een onbestemd verlangen naar Hem. Zoals een ex-cokeverslaafde smacht naar een lijntje coke, stelt hij, zo kunnen ex-gelovigen terugverlangen naar tijden waarin er geen vuiltje aan de lucht was (zie Letter & Geest, 8/10).

Het is geen nieuwe boodschap die Kuitert de lezer voorschotelt. Integendeel. De ooit zeer invloedrijke gereformeerde theoloog varieert op een thema dat hij zijn hele schrijvende leven al gebruikt. In zijn werk gaat hij steeds radicaler uit van de stelling dat alles wat over 'boven' gezegd wordt van 'beneden' komt.

Ooit was Kuitert, mede door zijn provocatieve toon, een bekende verschijning in theologisch Nederland. Hij heeft dankzij zijn losse verteltrant in de laatste decennia van de twintigste eeuw veel invloed gehad. Een hele generatie gelovigen leidde hij de kerk uit, niet in de laatste plaats zichzelf.

De vraag is of deze modernistische theoloog en dogmaticus - Kuitert was hoogleraar ethiek en inleiding dogmatiek aan de Vrije Universiteit van 1967 tot 1989 - een nieuwe generatie theologen nog iets te zeggen heeft. Bar weinig, zo blijkt uit een rondgang langs theologen die recent zijn afgestudeerd. Theologie bedrijven in navolging van Kuitert, stellen ze, is onmogelijk. Kuitert heeft te veel gesloopt. "Wij proberen juist weer op te bouwen wat door hem omver gegooid is", stelt Judith Cooiman (27), predikant in Zeist.

Kuitert is vooral nog historisch interessant. Hij verwoordde wat veel in de jaren zestig en zeventig op drift geraakte gelovigen niet hardop durfden te zeggen. Nieuw was zijn kritiek overigens allerminst. Alleen was dit soort kritiek nooit in de gereformeerde kerken te horen geweest.

In theologisch opzicht stond de kerk toen Kuitert halverwege de jaren zestig begon met publiceren nog in de negentiende eeuw: de Schrift was van a tot z het onaantastbare woord van God. Kuitert maakte daaraan hardhandig een einde: niet langer was de Bijbel 'waar'. In elke nieuwe publicatie van Kuitert sneuvelde weer een dogma. God, stelde hij uiteindelijk, is niets minder dan een menselijke constructie. Bij Kuitert is, zo valt te concluderen uit zijn nieuwste studie, enkel een afgekloven theologisch karkas overgebleven.

"Voor mijn eigen generatie is Kuitert écht passé. Theologie na Kuitert is eigenlijk niet mogelijk. Voor hem heeft de klassieke geloofstaal namelijk afgedaan. Hij is daarmee een representant van zijn generatie, die massaal afscheid heeft genomen van de kerk.

"Kuitert benadert geloof heel rationeel, als een wetenschappelijke hypothese. Met vragen als: hoe weet je dat zo zeker? Waarom geloof je dat? Dat heeft mijn generatie veel minder. Als je gelooft, verbind je je ook met een traditie - ook al weet je niet alles zeker en begrijp je niet alles. Dat is een wat orthodoxe kijk, maar ik denk dat het die manier van theologie bedrijven is die overblijft.

"Hoorde ik vroeger de naam Kuitert, dan ging het over 'de oerketter'. Ja, zo werd hij in de orthodoxe gereformeerde kerken gezien. Hij was degene die de Bijbel weggooide als onbetekenend, die belangrijke geloofsinhouden verwierp, bijvoorbeeld dat Christus echt God is.

"Toen ik in Kampen theologie ging studeren kwam ik eigenlijk voor het eerst echt in contact met zijn teksten. Wat schrijft-ie lekker, was mijn reactie. Dat is vooral zijn verdienste: dat hij als theoloog pakkend en lekker kritisch schrijft. Veel theologen schrijven saai."

"Als we het nu nog over Kuitert hebben, dan hebben we het nog maar over één zin van hem: al het spreken over boven komt van beneden. Het klinkt misschien een beetje denigrerend, maar zo is het nu eenmaal.

"Ik heb nog nooit een boek van Kuitert gelezen. Het wordt me wel eens gevraagd welke theoloog mijn voorbeeld is. Dan blijft het stil. Voor mij als vrijzinnige is wat ik noem 'de ontmoeting der tradities' belangrijk.

"Ik geef een voorbeeld. Kuitert zegt: God is een menselijke creatie. Er is ook een stroming in het boeddhisme die dat stelt. Dat God een menselijke creatie is, is overigens niet erg. Dat is interessant, vind ik. Daarmee kun je het gevoel dat er iets hoger is dan jezelf onder woorden brengen aan de hand van iets concreets, namelijk God.

"Wanneer je wilt weten waar de vrijzinnigheid in Nederland nu staat, dan hoef je Kuitert niet te lezen. Hij is een voetnoot geworden in de vrijzinnige literatuur. Daarmee bedoel ik niet dat hij gepasseerd is, nee, zijn denken is overgenomen door de vrijzinnigen.

"Hij heeft een belangrijke bijdrage geleverd aan de vrijzinnigheid in Nederland. Kuitert noemt zichzelf overigens gereformeerd en absoluut niet vrijzinnig. Maar dat is hij natuurlijk wel."

"Harry Kuitert is voor jonge theologen niet meer spannend, niet vernieuwend. Hij is niet veel meer dan een naam voor mijn generatie. Dat het spreken over boven allemaal van beneden komt, ja, dat hebben we nu wel een keer gehoord. Het heeft geen zin om bij Kuitert te blijven hangen. Hij heeft het licht uit gedaan.

"Je moet hem maar even googelen. Je vindt zo drie, vier uitspraken waarmee iedereen hem in verband brengt. Misschien doen we hem hiermee tekort, maar daardoor heeft hij wel het imago van een makkelijk te quoten en voorspelbaar theoloog.

"Ook tijdens mijn studie theologie aan de Universiteit Utrecht kwam Kuitert niet aan bod. Wel heb ik ooit een tweedehands exemplaar van zijn bekende boek 'Het algemeen betwijfeld christelijk geloof' gekocht. Niet eens uitgelezen.

"Hij maakt zich druk om dingen waar wij ons niet meer druk om maken. Hij keert zich tegen een dogmatisch en rationalistisch stelsel dat hij met hetzelfde rationalisme omver trapt. Onze generatie gaat niet de barricades op. Wij proberen juist weer op te bouwen wat door hem omver gegooid is.

"Kijk ik naar jonge theologen om mij heen, dan speelt spiritualiteit een veel grotere rol. Dus niet willen weten hoe alles zit en niet alles omver trappen. Wij hebben een heel andere insteek, veel meer zoekend."

Inger van Nes (25), doet bij de Protestantse Kerk in Amsterdam onderzoek naar twintigers en de toekomst van de kerk

"Kuitert is één van de redenen waarom ik theologie ging studeren. Ik las 'Het algemeen betwijfeld christelijk geloof'. Daarin staat dat je mág twijfelen. Dat je ook zonder huis vol vaste zekerheden nog verder kunt kijken. Hij maakte duidelijk dat je zélf mag nadenken zonder opgezadeld te zitten met geloofszekerheden. Hij liet zien dat je als theoloog ook kritisch kunt zijn.

"Maar gaandeweg werd hij minder relevant voor mij. Jonge theologen zijn met heel andere vragen bezig. Hij staat toch in een cultuur van het afzetten tegen de traditie. Die afrekentheologie, dat hoeven wij niet meer. Wij hebben niets meer om ons tegen af te zetten. Voor ons is het een feit dat alles overboord is gegooid.

"Bij ons gaat het om de vraag waarom het nog de moeite waard is om bij het instituut kerk te zijn. Wij kijken veel meer naar wat ons bindt met andere stromingen in de christelijke traditie. Voor ons is het belangrijkste: hoe nu verder?

"Ik heb het niet meer meegemaakt dat er theologen zijn die bij een breed publiek bekend zijn. Hij was denk ik de laatste publieke theoloog. Hij wist vanuit de theologie discussies los te maken in de moderne samenleving. Dat vind ik positief."

Harry Kuitert: Alles behalve kennis. Afkicken van de godgeleerdheid. Ten Have, Utrecht. ISBN 9789025901127; 288 blz. €19.95.

Wolter Huttinga (31), promovendus aan de Theologische Universiteit Kampen van de gereformeerde kerken (vrijgemaakt)

Erik Jan Tillema (27), voorzitter van de Vereniging van Vrijzinnige Protestanten (VVP)

Judith Cooiman (27), dominee in de Nederlands Gereformeerde Kerk in Zeist

undefined

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden