Harpocrates, de god die nooit volwassen mocht worden

voor het eerste deel van onze serie in de Verdieping over Vergeten goden.
Het gaat om de god Harpocrates.
Beeld RV

Rond 300 na Chr. brak het christendom definitief door en verdwenen talloze bijzondere goden. Enkele worden belicht in een korte serie tijdens De Week van de Klassieken, die vandaag begint en als thema religie heeft.

Eigenlijk dankt Harpocrates een deel van zijn faam aan een misverstand. De Grieken namen hem ooit over van de Egyptenaren. Die vereerden hem als Har-pa-Khered, of 'Horus het Kind', zoon van Isis en Osiris. Harpocrates wordt afgebeeld met een vinger aan de lippen, wat door de Grieken begrepen werd als een teken voor 'stil zijn'. Ze noemden hem dan ook de god van de stilte, geheimen en vertrouwelijkheid. Maar eigenlijk was dit gebaar in Egypte een verwijzing naar het hiëroglief van 'kind' of 'jeugd'.

Voor de Grieken had Harpocrates vooral te maken Aphrodite en Eros. De laatste schonk Harpocrates een roos (toen al symbool van de liefde) om hem tot discretie te bewegen over de liefdesstrapatsen van zijn moeder Aphrodite. Die hield wel van een avontuurtje. De roos is altijd symbool gebleven van 'geheimhouding' en we zien het ook terug in de uitdrukking sub rosa wat weer Latijn is voor 'onder de pet'.

Op dit Harpocrates-beeldje van gebakken klei is geen roos te zien. Hij zit op een pauw, die zie je vaker met kinderen afgebeeld. Het mandje met Nijlwater dat hij in zijn linkerhand heeft, staat symbool voor vruchtbaarheid.

Wedstrijd

De Egyptenaren kenden Harpocrates dus als de jeugdige versie van de Hemelgod Horus en vierden zijn overwinning op zijn oom Seth. De strijd tussen Harpocrates en Seth is lang en bitter en begon al nadat Seth Harpocrates' vader doodde en in stukken hakte om zichzelf tot koning van heel Egypte te kunnen maken. In een poging het conflict bij te leggen, dagen de twee goden elkaar uit voor een roeiwedstrijd met stenen boten. Harpocrates speelt vals door een boot van hout te maken, maar hem te schilderen alsof hij van steen is. Seths boot zinkt snel en hij geeft op: Harpocrates is koning.

De god die nooit volwassen mocht worden, maakte later een succesvolle overstap naar de Romeinse wereld. Hij stond op het huisaltaar te midden van de laren en de penaten, een verzamelnaam voor huisgoden. Kunst uit Egypte was populair bij de Romeinen die het land in 70 voor Christus annexeerden. In Rome hadden Isis en Serapis grote tempels, niet zo ver van waar het Pantheon staat.

Later verdween Harpocrates bij de grote godenopruiming van de vierde/vijfde eeuw. Christus nam het hem van hem over. Maar wie op een afbeelding van een Maria met kind stuit, ziet in de verte de schemering van Isis en haar zoon.

Wie: Harpocrates

Wanneer: Eerste eeuw na Chr.

Waar: Noord-Egypte

Waarvoor gebruikt: vruchtbaarheid en discretie

Te zien: in het Allard Pierson Museum in Amsterdam

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden