Harde taal

In februari is mijn vader overleden. Hij was al zestien jaar hartpatiënt, maar dat had hij wat ons betreft best nog eens zestien jaar kunnen blijven. Hij stierf plotseling, op zijn achtenzeventigste, aan een zogenaamd groot infarct.

De pastoor kwam om de uitvaartmis met ons door te nemen. Vroeger was het ondenkbaar dat leken een stem hadden in de compositie van de rk mis, maar tegenwoordig mag iedereen zijn eigen mis samenstellen, wat een beetje moedeloos maakt: blijkbaar maakt het allemaal geen donder meer uit. Wat vrijgelaten wordt, is onbelangrijk, anders werd het niet vrijgelaten.

Maar de pastoor is te vriendelijk om hem dit soort bezwaren tegen te werpen. Hij heeft in de missie gezeten, en is naar Nederland teruggeroepen om te voorzien in het hier zo nijpende priestertekort. We zeggen dat we een Latijnse gezongen mis willen, als het kan met het In paradisum en het Dies irae. Een Latijnse mis is geen probleem, verzekert de pastoor ons. Met een beetje geluk valt de begrafenis op zaterdag en dan kan zelfs het herenkoor dienst doen.

Maar één ding zit de pastoor dwars: dat Dies irae, dat menen wij toch niet, is het wel? Dat kan echt niet meer, tegenwoordig. Weten wij wel wat daar gezongen wordt? Dat wil toch niemand meer voor zijn rekening nemen? Dat wordt al jaren niet meer gezongen bij een uitvaart.

Dat is nou jammer. Bij de begrafenis van mijn moeder, drie jaar geleden, kon het Dies irae niet gezongen worden, omdat het dienstdoende dameskoor het niet kende. Nu is het herenkoor beschikbaar en kan het wéér niet, deze keer wegens de klaarblijkelijke incorrectheid van het gezang. Het Dies irae dateert uit de dertiende eeuw. Als misdienaar was ik al getroffen door de stille, plechtige pracht van dit gezang.

De betekenis drong toen nauwelijks tot mij door. Dat gebeurde pas veel later, toen ik het tegenkwam in de Faust van Goethe. De zwangere Gretchen, zojuist in de steek gelaten door Faust, de vader van haar kind, is door Fausts toedoen schuldig aan de dood van haar moeder, en indirect ook aan de dood van haar broer. Tijdens de uitvaartmis voor die broer wordt zij bestookt door een Boze Geest die haar haar slechte gedrag inpepert. De woorden van de Geest, haar kwade geweten, krijgen een weerklank in de woorden van het Koor dat het Dies irae zingt. Om de gemoedstoestand van Gretchen weer te geven, heeft Goethe enkele strofen uit het gezang gekozen. Het kerkelijk missaal van maart 1954 vertaalt die strofen zo: 'Dag van gramschap, dag des Heren, Die heel de aarde in as zal keren.' 'Voor de Rechter, daar gezeten, Ligt dan open elks geweten, Niets wat schuld is, wordt vergeten. Hoe zal 'k, arme dan verzuchten? Tot wie als beschermer vluchten? Waar rechtvaardigen zelfs duchten.'

Dat is inderdaad harde taal die de moderne mens niet graag meer hoort. Zuchtend leggen wij ons neer bij het gelijk van de pastoor die nu eenmaal geoefend is in het verstaan van de tekenen des tijds.

Maanden later zijn we in Parijs en lopen we even binnen in de St. Nicolaaskerk, niet vanwege de cultuurhistorische waarde, want die heeft ze geloof ik niet, maar om een kaarsje op te steken. Er zijn twee missen aan de gang, een in een zijbeuk en een aan het hoofdaltaar. Die laatste is een uitvaartmis: de mensen die voor deze mis zijn gekomen, zijn bijna allen in het zwart, op een vrouw na die geheel in het wit is, inclusief sluier. Er klinkt prachtige muziek: de Latijnse requiemgezangen. 'Zeker een cd', fluister ik. Maar mijn vrouw heeft een beter oor voor muziek en ontdekt de zangeres, boven op het koor begeleid door een orgel. Ze zingt als een engel, en ziet eruit als een huisvrouw die zo uit de keuken is gehaald om even een requiempje te doen. Ze loopt nonchalant te zingen, waarbij ze haar omslagdoek aanhaalt alsof ze het koud heeft. En daar is het: 'Dies irae, dies illa, Solvet saeclum in favilla, Teste David cum Sibylla.' Wat ontroerend.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden