Harare is net zo goed van mij als Genève

In de roman 'Het boek van Memory' van de Zimbabwaanse schrijfster Petina Gappah bevindt de hoofdpersoon zich tussen twee culturen. Zelf voelde Gappah zich ook een buitenstaander. Bijvoorbeeld toen ze op haar 23ste in Oostenrijk belandde.

De Nederlandse literatuur heeft niet genoeg zwarte stemmen, stelde Karin Amatmoekrim onlangs in De Groene. Ze bekritiseerde de 'monoculturele' Nederlandse literatuur en schreef dat ze graag meer waardering wilde zien voor de ervaringen van 'de ander'. Als voorbeeld wees ze naar het Engelse taalgebied, dat meer ruimte biedt aan "interessante vertellers met een complex beeld van thuisland, identiteit en afkomst."

De Zimbabwaanse schrijfster Petina Gappah (1971) is daar een goed voorbeeld van. Ze schrijft in het Engels, wat niet haar moedertaal is, en vermengt in haar fictie Afrikaanse geschiedenis, Engelse literatuur en haar eigen gevoel van meervoudige identiteit. In de glanzende, steriele luxe van een hotellobby in Den Haag lijkt Gappah eerder op haar alter ego: een in Cambridge en Graz opgeleide advocate, werkzaam voor de Wereldhandelsorganisatie in Genève.

Maar zodra ze begint te praten, in een stortvloed van ideeën over boeken, taal en politiek, is te horen dat hier een schrijver aan het woord is. Nadat haar verhalenbundel 'De danskampioen' in 2009 de Guardian First Book Award won, vertelt ze, begon ze aan haar eerste roman, 'Het boek van Memory', dat zich afspeelt in Zimbabwe. Ze werkte hier onder andere aan tijdens een verblijf in het Schrijvershuis, boven boekhandel Athenaeum in Amsterdam.

Maar om het boek te voltooien moest ze uiteindelijk terug, om zich drie jaar lang onder te dompelen in de geschiedenis en talen van haar geboorteland. "Het Nationaal Archief is mijn lievelingsplek in Zimbabwe. Ik ga daar graag naartoe om te schrijven."

Wat voor effect had het teruggaan naar Zimbabwe op uw schrijven?

"Mijn eerste boek werd alom geprezen, ik las elke recensie. En ik raakte helemaal in paniek. Ik ben pas laat gaan schrijven; ik wilde altijd graag schrijver worden, maar ik werd advocaat. En toen dit boek zo goed werd ontvangen, voelde ik me een bedrieger. Ik had iedereen wijsgemaakt dat ik kon schrijven, en op een dag zou ik door de mand vallen.

"Teruggaan hielp bij het schrijven, omdat ik daardoor Zimbabwe weer kon zien als een normale plek. Want van buitenaf is het een merkwaardig land. Je hebt een 91-jarige president die al sinds 1980 aan de macht is, absurde inflatiepercentages, een enorme hiv/aids-crisis, armoede... Het is makkelijk om Zimbabwe te zien als een land van uitersten. Maar dan ga je daarheen, je gaat naar een bruiloft, en mensen ruziën over welke auto ze zullen nemen; je gaat naar een school, en de kinderen vertellen je wat ze later graag willen worden, en ze zijn overtuigd dat dat hun ook gaat lukken. Zij zien geen land van uitersten, zij zien alleen maar hun werkelijkheid.

"Die drie jaar hebben ervoor gezorgd dat ik me geen outsider meer voel. Ik ben betrokken bij Zimbabwe. Het is van mij, net zo goed als Genève dat is."

Toch is haar romandebuut een relaas geworden van gedeelde loyaliteiten. 'Het boek van Memory' wordt verteld door Memory, een jonge vrouw die ten onrechte wordt beschuldigd van de moord op haar blanke adoptievader, professor Lloyd Hendricks. Memory is opgevoed in twee culturen, de Europese en die van haar Shona-voorouders, maar ze voelt zich in geen van beide thuis. Dit buitenstaanderschap wordt nog eens versterkt doordat ze een albino is.

Gappah: "De belangrijkste reden waarom ze uit deze twee culturen komt, is omdat ik die ervaring zelf heb gehad. Ik was een van de eerste zwarte kinderen die toegelaten werden op een voormalige blanke school, in 1980 (het jaar van de onafhankelijkheid, red.), toen mijn ouders verhuisden van het zwarte township naar een blanke buitenwijk. Dus dat zijn mijn eerste herinneringen: blanke kinderen die lachten om mijn haar, lachten om de boterhammen die we mee hadden naar school, omdat mijn ouders geen Marmite hadden en geen boterhamworst. Mijn eerste herinneringen zijn dat ik buiten de groep viel.

"Ik denk dat dat deels verklaart waarom Memory een albino is: ik wilde stilstaan bij het idee van anders zijn. Tegelijk, al vind ik dit niet helemaal uit de verf gekomen, wilde ik schrijven over ras zonder te schrijven over ras. Want Memory is zwart, maar ze is het niet echt. En ze ziet er blank uit, maar dat is ze evenmin.

"Ik ben altijd geïnteresseerd geweest in outsiders omdat ik dat zelf steeds ben geweest. Eerst dus als kind, en daarna toen ik op mijn 23ste naar Oostenrijk verhuisde. (Ze lacht.) Dat was waanzinnig. De enige zwarten die ze ooit gezien hadden, was op de tv. En plotseling stond er één voor ze.

"Auto's in Ljubljana hielden stil, niet omdat ik er zo goed uitzag of zo, maar gewoon door de schok. Piepende remmen, en ik: 'Help! Wat heb ik gedaan?'"

Memory schrijft in het Engels, de belangrijkste taal van Zimbabwe, maar ze wilde dat ze kon schrijven in de taal van haar familie, Shona. Geldt dat ook voor u?

"Ja, tot mijn grote spijt. De uitdrukkingen, het idioom... de aderen van een taal, niet alleen het oppervlak - dat is iets wat ik niet heb. Het voelt alsof ik iets kwijtgeraakt ben, en door de jaren heen heb ik geprobeerd om dat terug te krijgen.

"Waar ik wel van houd is vertalen. Ik heb samen met enkele vrienden 'Animal Farm' vertaald in het Shona. Het is klaar, we proberen nu een Zimbabwaanse uitgever te vinden. Het is bijna beangstigend om het te lezen in het Shona, omdat je kunt zien dat Orwell evengoed had kunnen schrijven over Zimbabwe: een prachtige, ideale revolutie die vergiftigd raakt, en leiders die zelf de nieuwe onderdrukkers worden."

Mag je zoiets zeggen in Zimbabwe? Hoe zit het daar met de vrijheid van meningsuiting?

"Het is triest, maar het is echt afhankelijk van wie je bent. Ik kan op een seminar zeggen: 'Ik vind Grace Mugabe de slechtste politieke figuur die Zimbabwe kan hebben, en ik vind het dwaas van Robert Mugabe dat hij haar aanmoedigt', maar mij zullen ze niets doen. Ik word beschermd door het feit dat mensen weten wie ik ben, en ik ken mijn rechten, ik ben advocaat. Iemand die zijn rechten niet kent, wordt veel eerder slachtoffer."

Het boek van Memory zit vol verwijzingen naar boeken: Homerus (die Lloyd vertaalt in het Shona); de Engelse klassieken die Memory deels hebben gevormd; Zimbabwaanse populaire romans; de romans van Stephen King en Dan Brown. Gappah blijkt een groot fan van Dan Brown te zijn; op haar website staat een goedmoedige parodie op zijn stijl.

Denkt u dat schrijvers die zowel in Europa als Afrika hebben gewoond beter in staat zijn om hun ervaringen voelbaar te maken voor Europeanen?

"Het scheelt zeker als je een voet in beide culturen hebt. Ik zal niet ontkennen dat een deel van de aantrekkingskracht van mijn boeken ligt in het feit dat ik de westerse cultuur bijzonder goed ken. In een boek over Zimbabwe kan ik het hebben over Vermeer of Mondriaan.

"Maar ik lees ook om verder te kijken dan alleen mezelf. Ik weet niet hoe het is om een man te zijn, of blank. Toch zijn maar sommige van mijn favoriete personages zijn blank, of man.

"Amerika is bijvoorbeeld een moeilijke markt voor buitenstaanders, omdat Amerikanen alleen geïnteresseerd zijn in zichzelf. Daarom vind ik het fijn om in een land als Nederland te zijn, waar lezers wel nieuwsgierig zijn naar wat er speelt op andere plekken. Mensen willen graag iets van zichzelf herkennen in een verhaal, maar een heleboel lezers zijn ook gewoon benieuwd hoe het is om iemand anders te zijn."

Uw personages praten veel over boeken en lezen.Ik moest denken aan de toespraak die Doris Lessing gaf toen ze de Nobelprijs won, waarin ze zei dat er, anders dan in Europa, nog altijd een enorme honger was naar boeken in Zimbabwe, haar geboorteland.

"Klopt. We zijn het Afrikaanse land met de hoogste alfabetisering, 94-komma-nog-wat procent. Mensen kunnen lezen en willen lezen. Maar boeken zijn niet altijd beschikbaar."

Niet alleen zijn boeken onbetaalbaar, legt ze uit, ook het bibliotheeksysteem is in verval. Toen ze in Zimbabwe woonde, werd Gappah voorzitter van de raad van de City Library van Harare en wierf ze geld voor de inmiddels voltooide restauratie. "Ik ben meer bezig geweest met de bibliotheek dan met Het boek van Memory. En ik ben misschien nog wel het meest trots op de bibliotheek."

Uw roman heet Het boek van Memory. Wat vindt u dat Zimbabwanen moeten onthouden?

"Ik ben een gemankeerde historicus, dat is waarschijnlijk wel duidelijk uit het boek. Ik wil de sociale geschiedenis van Zimbabwe naar boven halen. Zimbabwe is gefundeerd op een zeer onrechtvaardig systeem van rassenscheiding. Dat weet ik. Maar ik weet ook dat er prachtige verhalen waren over liefde tussen blank en zwart. En dat zijn de verhalen die ik wil vertellen, over gewone mensen die te midden van deze onrechtvaardigheid hun menselijkheid nog wisten te vinden."

Pendelen tussen Genève en Harare

Schrijfster Petina Gappah (1971) werd geboren in Zimbabwe, heeft rechten gestudeerd in Cambridge en werkt als jurist bij de Wereldhandelsorganisatie in Genève. Ze voelde zich overal een buitenstaander, maar na een driejarige terugkeer naar Zimbabwe voelt ze zich wel weer meer betrokken bij haar geboorteland. In haar eerste roman, 'Het boek van Memory', verwoordt ze de complexe loyaliteiten aan Zimbabwe.

'Het boek van Memory', Petina Gappah. Uit het Engels vertaald door Inge Kok. Uitgeverij Atlas, 304 blz., prijs euro24,99.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden