Happy Chaos / 'Ik zag de vijand: wij zijn het zelf'

Het zou over religie gaan -dat is weer in, tegenwoordig- maar God kwam alleen in een zijzaal ter sprake. Het waren de grote namen waarop velen afkwamen tijdens de Happy Chaos-avond in Amsterdam. Frits Bolkestein, die leert leven met een islamitische partij. Job Cohen, die Dyab Abou Jahjah met succes bestrijdt. En die ene naam, van een afwezige: Ayaan Hirsi Ali.

Aangeschurkt tegen elkaar, maar aankijken ho maar. Het was vol, heel vol, donderdagavond in de Amsterdamse Arena, voor de vijfde Happy Chaos. Thijs Broer van het organiserende Vrij Nederland -vorige week proclameerde het weekblad Gods comeback in Nederland- verklaart de toeloop uit het thema: religie. Voorheen passé, nu hot. Kerken zijn uit, religie is in.

,,Toch leuk?'', zegt een meisje tegen haar mobieltje. ,,Eerst dit, en dan straks lekker dansen. Ja, ik heb een kaartje voor je.''

Het moet gezegd, de aanblik is ongewoon voor een bijeenkomst van levensbeschouwelijke aard: niet de babyboomers domineren, maar twintigers en jonge dertigers. Veel studenten, casual of in uitgaanskleding, een fors aantal jonge moslims ook, voor, jawel, Abou Jahjah, voorman van de Arabisch-Europese Liga (AEL). Die met veel tamtam de zaal wordt binnengeleid, naast de beoogd voorman van de Nederlandse tak, Mohammed Cheppih.

De gasten op de podia zijn heel wat minder jeugdig dan het publiek, én ze dragen de vertrouwde namen: van Frits Bolkestein en Antoine Bodar tot Ronald Plasterk en Abdulwahid van Bommel. Hét onderwerp is de botsing tussen de godsdiensten, tussen culturen. Het woord 'integratie' valt talloze keren. Op de eerste rij zitten Mohammed Cheppih en Jahjah broederlijk naast elkaar, maar integreren wil niet erg. Plasterk zit noodgedwongen aangeschurkt tegen Cheppih, maar hij keurt hem geen blik waardig.

Religie is een bron van ellende, zegt liberaal Frits Bolkestein in zijn lezing, en dan volgen de onvermijdelijke godsdienstoorlogen. Noord-Ierland, India, en onze eigen conflicten van eeuwen her. Maar godsdienst kan ook troosten en de prachtigste kunst opleveren, dus we moeten er niet vanaf.

Het zal wel even wennen zijn, tergt Bolkestein de moslims, om de middeleeuwse rol van religie voor een moderne in te ruilen. Kerk en staat moeten gescheiden, en dus mag Ayaan Hirsi Ali over Mohammed zeggen wat ze wil. De zaal juicht en schreeuwt, scheldt en applaudisseert. Als het gejoel bedaard is, herhaalt Bolkestein zijn opmerking, met zichtbaar genoegen en voorspelbaar resultaat. ,,Weg met die man!''

Europa, zegt de EU-commissaris, heeft weinig te vrezen van het Midden-Oosten en zijn fundamentalisme ('Dat is geen kracht, maar wanhoop'), maar gaat te gronde aan gebrekkig arbeids ethos, slap leiderschap en onverschilligheid. ,,Ik heb de vijand gezien: wij zijn het zelf.'' Nodig is een 'bezielend verband'. Wat dat is? De joods-christelijke wortels? Bolkestein als ongelovige kan moeilijk uit met religie, vindt de Duitse toewijding aan de Grondwet te mager, probeert het nog even met 'burgerschapszin', besluit dan dat hij eigenlijk het antwoord schuldig moet blijven.

Eduard Kimman van de Nederlandse bisschoppenconferentie noemt Bolkesteins Verlichtingsideaal van gescheiden kerk en staat een voorbij project. Elke religie heeft een utopie die niet ophoudt bij het privé-leven -en wie er liberaal anders over denkt, is van de vorige eeuw. In 2050, voorspelt Kimman, bestaan nog slechts twee religies: de islam en het katholicisme in zijn orthodoxe gedaante; het protestantisme verdampt door vrijzinnigheid.

In de workshop over kunst, rituelen en relimarketing mag Rob Kuijpers, een kalende dertiger, vertellen hoe zijn Zwolse jeugdkerk Godfashion aanslaat. ,,Er komen meer mensen dan hier nu zijn, in een sporthal, en niet op zondagmorgen halftien. Dat is géén tijd.'' Zijn schrikbeeld: dat een ongelovige die meegaat naar een kerkdienst na afloop zegt: ik heb respect dat je dat elke zondagochtend volhoudt. Het moet 'leuk' zijn, 'tof'. De boodschap noemt hij 'ouderwets': niks vrijzinnig. ,,Wij nemen de Bijbel letterlijk.''

Consultant Leendert Bikker heeft het allemaal al eens gezien. Van beatmis tot Youth for Christ, het werkt een tijdje. ,,Misschien valt het wat te rekken door een reli-Idols.'' De kerk is namelijk 'failliet'. ,,Maar ik gun iedereen zijn feestje.''

Kunstenaar Tarik Sadouma 'boetseert het toeval': hij schoof, toont het scherm boven hem, net zolang met het Albert Heijn-logo tot er een regelmatig ruitpatroon ontstond met in het midden 'Allah', ook in Arabisch schrift. Sadouma beplakte er een ruimte mee, en, zegt hij tongue in cheek terwijl in beeld tientallen moslimmannen knielen, ze kwamen er nog bidden ook.

Tegelijk is er in de grote zaal een debat over Werkelijkheid en, alweer, integratie. Volgens Paul Cliteur heeft het christendom de toets der kritiek doorstaan, eenzelfde proces wacht nu de islam. ,,Dan is de integratie pas voltooid.'' Grappen maken over Mohammed moet dus kunnen, vindt Cliteur. ,,Kent u een mop over Mohammed?'', vraagt de gespreksleider aan Haci Karacaer van het Turkse Milli Görüs. ,,Om die mop over Mohammed met de missverkiezing in Nigeria kon ik wel lachen.''

En hoe ligt de AEL in dit gezelschap? Cliteur stemt tegen, hij moet niets hebben van een politieke partij op etnische grondslag. ,,Ik kan geen Arabier worden. Daarom is zo'n partij verkeerd voor de democratie.'' En: ,,Je hebt dan ook geen serieus antwoord op het Vlaams Blok''.

AEL-man Mohammed Cheppih zegt dat zijn beweging de democratische weg kiest. ,,Als over vijftig jaar de islam ingevoerd wordt, wie zijn wij dan om daar wat van te zeggen?'' En dat is precies de angst van de anderen -met uitzondering van Karacaer: zullen andersdenkenden geen tweederangsburgers worden?

De discussie eindigt met de vraag of ons een botsing tussen beschavingen staat te wachten. PvdA'er Fatima Elatik antwoordt monter dat de 'werkelijkheid' er veel rooskleuriger uitziet dan de pers doet geloven. ,,Hier is het somber, buiten is het veel zonniger.'' Karacaer is ook niet pessimistisch, Cheppih wel. Zijn beweging krijgt te weinig ruimte en treft veel tegenstand. Dat schiet Karacaer in het verkeerde keelgat: ,,Hoeveel ruimte willen jullie nog meer? Jullie hebben al alle podia, alle camera's zijn op jullie gericht.'' En: ,,Tegenstanders zijn part of the game''.

Het slotdebat gaat tussen de Amsterdamse burgemeester Job Cohen en de Belgische AEL-voorman. Een niet-religieuze jood en een 'moslim-moslim' (zoals hij zichzelf omschrijft). Niet eerder gingen ze met elkaar in discussie. Jahjah heeft een reputatie te verliezen: tot nu toe won hij menig debat glansrijk, met dank aan zijn retorisch talent. Maar zie, Cohen blijft Jahjah moeiteloos de baas.

Het begint lief. Natuurlijk, het helpt dat de burgemeester óók voorstander is van een zekere rol voor religie in het integratieproces. Helemaal niet raar, zegt Cohen, dat mensen hun godsdienstige gevoelens vertalen in politieke opvattingen. Jahjah weet niet wat hem overkomt. ,,Dit is de eerste keer dat ik met iemand debatteer die zegt: ik begrijp het! Dat vind ik ongelooflijk!''

Maar dan scheiden zich de geesten -alweer om de kwestie-Hirsi Ali. Als Jahjah zijn riedel begint over hoe de parlementariër met haar uitspraken de 'politieke ethiek' in dit land ondermijnt, slaat Cohen ferm terug. ,,Daar ben ik het principieel mee oneens'', zegt Cohen een paar keer. ,,Iedereen in dit land, en zéker als volksvertegenwoordiger, mag álles zeggen.''

De burgemeester trekt nog een stokpaardje van Jahjah omver: dat taalcursussen óók voor Amerikaanse managers verplicht moeten zijn, want nu is het 'discriminatie'. Onzin, zegt Cohen. Amerikaanse managers redden zich met hun eigen taal heel best. Turks en Arabisch spreken mensen in dit land nu eenmaal niet. Laconiek: ,,Ik ben daar reuze praktisch in''. De AEL-man pruttelt nog even dat taal een 'bijprobleem' is. Maar echt terugslaan lukt hem niet meer.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden