Hapje duindoorngelei, iemand?

onkruid | Van berenklauwviagra tot paleistuinthee, gezet van de favoriete wilde bloemen van prinses Juliana. Onkruideniers Jonmar van Vlijmen en Ronald Boer vertellen met onkruid verhalen over het landschap en onze relatie met de natuur.

Wilt u een glaasje lustopwekkend berenklauwelixer of een cocktail van anticonceptieve wilde peen?" Die vraag kregen de bezoekers van de Nacht van Kunst en Kennis in Leiden onlangs voorgeschoteld van mannen in witte pakken met een spuit op hun rug waaruit ze deze en andere onkruidverdelgingsdrankjes serveerden.

De aanpak is typerend voor de Onkruideniers. Met opvallende proeverijen, performances, plukexpedities en workshops waarin drankjes en gerechten gemaakt van onkruid de hoofdrol spelen, weten Jonmar van Vlijmen en Ronald Boer aandacht te trekken. "Wij willen laten zien dat je op een andere manier met je leefomgeving om kunt gaan", legt Ronald Boer uit in de Modestraat, de creatieve broedplaats aan het Amsterdamse Buikslotermeerplein waar het tweetal hun werkplaats heeft. "Onkruid is daar een prikkelend middel voor."

Het berenklauwelixer is een mooi voorbeeld. Want wie is er niet nieuwsgierig naar deze natuurlijke viagra? Jonmar van Vlijmen laat een potje zien met de zaadjes van deze prikkelende plant uit de familie van de schermbloemen. "De meeste mensen zijn bang voor de berenklauw. Omdat je van het sap brandwonden kunt oplopen, krijgen kleine kinderen te horen dat ze er uit de buurt van moeten blijven", zegt hij.

"Maar in de Middeleeuwen had men ook oog voor het nut van deze plant. Zo werden de zaden voor allerlei toepassingen gebruikt waaronder bier. De zaden hebben een conserverend en lustopwekkend effect en daarom gaat het verhaal dat de katholieke kerk er niet blij mee was. Waarschijnlijk zit de kerk achter het Reinheitsgebot dat 500 jaar geleden werd ingesteld. Vanaf dat moment mocht bier niet meer met kruiden worden gebrouwen maar alleen met hop, wat juist een rustgevend effect heeft."

Dit verhaal pikte het tweetal op van een stel bierbrouwers voor wie de Onkruideniers onlangs een plukexpeditie in Amsterdam organiseerden. "Op een zondagochtend hadden we in de begroeiing langs het spoor al 36 bloemen en planten gevonden waarmee je gruitbier kunt brouwen", zegt Ronald Boer. "Het toont dat de natuur dichtbij huis veel te bieden heeft. Alleen zijn we dat vergeten. De natuur is de consument kwijtgeraakt. We kopen in de supermarkt sperziebonen uit Kenia en asperges uit Peru. Maar waarom zien we het plantsoen niet als voorraadkast? Neem het Westerpark bij ons om de hoek in Amsterdam, daar vind ik wilde asperges, mierikswortel en Japanse duizendknoop, een goede vervanger van rabarber."

Onkruidarchief

Hun plantkennis danken de twee aan hun studie landschapsinrichting in Arnhem. Omdat het vooruitzicht om op kantoor in dikke rapporten te moeten duiken hun afschrok, besloten beiden een vervolgstudie aan de kunstacademie te doen. Een oud boekje van zijn oma, 'Elseviers gids van wilde groenten, vruchten en kruiden', dat hij vond bij een verhuizing, gaf de doorslag om iets met onkruid te doen. "Achterin stonden recepten zoals brandnetelkroketjes, madeliefjessoep, stamppot van schapenzuring en ingelegde kliswortel die mijn oma maakte."

Het was de trigger voor het tweetal om te gaan experimenteren. Boer: "Ons hele huis hing vol met gedroogde wilde planten en overal stonden potjes met kruiden. We waren zelfs onze kleding aan het wassen in klimop."

Hun huis is inmiddels onkruidvrij gemaakt. Voor hun expedities hebben de twee nu, samen met studio Overtreders W, een speciale veldwerkplaats gebouwd, waarin wilde planten verzameld kunnen worden, gedroogd en tot levensmiddelen verwerkt. Daarmee maken ze vanaf komend voorjaar een reis door Nederland om zo een archief samen te stellen van bruikbare planten, te beginnen in Groningen op het voormalige terrein van de Suikerunie. De Onkruideniers krijgen subsidie vanuit het Mondriaan Fonds. Mogelijk komt er een ook een boek.

Tijdens de Dutch Design Week kreeg deze veldwerkplaats onlangs een eervolle vermelding. Bij de bezoekers leverde hun werk verschillende reacties op. Boer: "Sommigen zeiden: 'Wildplukken deden wij ook al in de jaren zestig'."

Er waren ook enthousiastelingen, zoals Jolande Withuis, de schrijfster van de onlangs uitgekomen biografie van Juliana. "Ze was razend enthousiast over onze oranjebitter en paleistuinthee gemaakt van de favoriete wilde bloemen van prinses Juliana uit de tuin van paleis Soestdijk", vertelt Van Vlijmen. "Ze wilde het serveren tijdens het signeren van haar boek." Het idee voor deze drankjes ontstond afgelopen zomer. Van Vlijmen: "Wij stonden op de zomerexpositie BAL! op paleis Soestdijk. De voormalige tuinbaas van Soestdijk, Henk Regterschot, vertelde ons dat Juliana erg van wilde planten hield maar Bernhard alles het liefst strak gemaaid en gesnoeid had. Uiteindelijk kwam er een compromis: een deel van het jaar mocht het gras verwilderen, maar vlak voor Bernhards verjaardag moest de maaimachine er overheen. Dus vroegen we de tuinman om het maaibeleid van destijds weer te herstellen. Met de planten die toen zijn opgekomen hebben we de paleistuinthee en een eigen oranjebitter samengesteld."

Rolklaver

Ronald Boer heeft ondertussen een kopje van de paleistuinthee gezet. "Er zit uiteraard oranjebloesem in, maar ook brunel, rolklaver, grove den en rozenblaadjes. De melange verandert naarmate het jaar vordert."

De paleistuinthee, duindoorngelei, bloemenboter, parkpesto, heemst-marshmallows en andere producten die de Onkruideniers van wilde planten maken, zijn niet het doel op zich. "Het product is een middel om het verhaal en de geschiedenis van het landschap te vertellen. Daarin onderscheiden wij ons ook van andere wildplukkers en daarom werken we ook samen met andere culturele organisaties. Zo hebben we in het herdenkingsjaar van de Waterlandse vloed uit 1916 een speciale walnotenlikeur gepresenteerd als eerbetoon aan de walnootbomen die door de stormvloed sneuvelden. Die bomen waren belangrijk omdat muggen niet van hun geur houden. In Waterland kwam destijds malaria voor."

Ook organiseren de Onkruideniers op 10 december samen met kunstenaarscollectief Satellietgroep een klimaattour. Daarin laten ze op de Zandmotor, een kunstmatige zandbank voor de kust van Zuid-Holland, opgeborreld zoet kwelwater proeven en hapjes van pioniersplanten. Van Vlijmen: "We proberen mensen aan het denken te zetten over de vraag of wij iets kunnen leren van planten die al op twee meter van de kust kunnen overleven. Laten we niet meer denken in termen van bestrijding maar ook in het nut. Leer het landschap door de ogen van planten te zien."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden