Hans van Manen is eindelijk   een wereldster

Choreograaf Hans van Manen hoort op 83-jarige leeftijd tot de geliefdste choreografen ter wereld. Ook Rusland, het mekka van de danskunst, is nu om. Om status geeft de maestro niet, maar 'natuurlijk is erkenning belangrijk'.

Mea Venema (69) vliegt al meer dan dertig jaar als repetitor van Hans van Manen de wereld over en het verbaast haar allang niet meer dat dansers enthousiast zijn wanneer ze in aanraking komen met zijn balletten. Waar de ex-ballerina recent ook was om zijn werk in te studeren - Birmingham, Antwerpen, Philadelphia, Stuttgart, Wenen, Düsseldorf en Duisburg - overal is het feest.

"Iedereen doet zijn best, want dansers dansen dolgraag in een werk van Hans van Manen. De balletten zitten goed in elkaar, alles is gebaseerd op een goede techniek en die hebben de dansers tegenwoordig allemaal. Dus cast ik dansers op persoonlijkheid en temperament, essentieel voor zijn werk. En wat zo leuk is: wanneer dansers na verloop van tijd artistiek directeur bij een gezelschap worden, is het vaak het eerste wat ze doen: bellen of ze zijn balletten op het repertoire mogen nemen."

Zo rolden klassieke 'Van Manens' 'Grosse Fuge' en 'Adagio Hammerklavier' vanaf de jaren zeventig uit over de Duitse taalgebieden. Groepen in Italië, Spanje, de Scandinavische landen, Japan, Zuid-Korea en Canada dansen Van Manens werk, evenals gezelschappen in de VS en Australië.

Sinds kort, op bijna 84-jarige leeftijd, is Van Manen ook in Rusland 'doorgebroken'. Zowel bij Marijinski, het vroegere Kirov, als bij Bolshoi danst men nu zijn werk. Venema: "Mari-jinski-sterballerina' Uliana Lopatkina zag op een gala 'Trois Gnossiennes' en wilde dat dolgraag zelf dansen. Ze heeft alles op alles gezet om ons naar St. Petersburg te halen." Dat enthousiasme deelde Lopatkina met de Russische Diana Vishneva, een van de bekendste en geliefdste ballerina's van dit moment. Deze balletster heeft afgelopen november in Moskou Van Manens ballet 'Live' gedanst, als eerste niet-Nederlandse danseres.

Hans van Manen blijft er nuchter onder en is stiekem toch wel erg verheugd over de Russische uitbreiding van zijn spankracht; Rusland is tenslotte het mekka van de danskunst. "Ik heb een pak met goede kritieken opgestuurd gekregen. Die kan ik natuurlijk niet lezen. Toch geeft het aan dat men onder de indruk is van mijn werk. Als ik geen 83 jaar zou zijn geworden, dan had ik Rusland nooit bereikt."

De legendarische danser Mikhail Baryshnikov zei ooit dat hij niet begreep waarom Hans van Manen niet in één adem genoemd wordt met belangrijke twintigste-eeuwse choreografen als George Balanchine en Jerome Robbins. Van Manen werd bewonderd door veel balletgrootheden, Rudolf Nuryev bijvoorbeeld. Van Manen: "Ik kende Rudolf vanuit de tijd dat hij bij Het Nationale Ballet als gast soleerde. Toen hij directeur werd van het Parijse Opera Ballet heeft hij stukken van mij op het programma gezet. Toen er een nieuwe directeur aantrad ben ik er niet met video's onder de arm langsgegaan. Ik ben verschrikkelijk slecht in, hoe noem je dat, o ja 'netwerken'."

Repetitor Mea Venema studeert wereldwijd 29 Van Manen-balletten in, waarvan er vijftien - onder meer 'Vijf Tango's', 'Adagio Hammerklavier', 'Grosse Fuge' en 'Black Cake' - het meest zijn gewild. Inmiddels is er ook een aantal andere balletmeesters actief om Venema, bijna zeventig, te ontlasten. "Het is niet het instuderen, meer alles eromheen. In Amerika sta je na een lange vliegreis uren in de rij voor de visumprocedure, heel vermoeiend en vervelend is dat. Hans heeft daar vaak geen zin in. Zo zijn er aanvragen van gezelschappen uit Zuid-Amerika en Nieuw-Zeeland niet gehonoreerd: te ver vliegen. Daarmee hebben we wel wat laten liggen."

Uitsluitend persoonlijk

"Wellicht," zegt Hans van Manen, "maar ik heb altijd uitsluitend persoonlijk willen werken. Bij alle - ik heb ze laatst nog geteld - negentig balletgezelschappen. Mea gaat er naartoe om het ballet in te studeren, in de laatste fase kom ik de puntjes op de i zetten. Omdat dat fijn is voor de dansers, en omdat ik zo steeds weer via andere ogen naar mijn werk kan kijken. Er zijn choreografen die tientallen balletmeesters in dienst hebben om hun balletten in te studeren, zelf komen ze er niet meer aan te pas. Ik weiger als een bedrijf te opereren."

Volgens dans-insiders als Paul Lightfoot, directeur van Nederlands Dans Theater (zie kader), is dat de reden waarom Van Manen zo laat, pak 'm beet de laatste vijf jaar, tot de top-5 van choreografen van de wereld wordt gerekend: Van Manen is nooit blindgevaren op zijn successen. Ooit benaderde de iconische Franse danseres Sylvie Guillem hem voor een pas de deux, hij moest haar maar de video sturen, zei ze. Van Manen: "Dat vond ik raar, ik heb haar niet teruggebeld."

Mea Venema beaamt dat Van Manen een vriendschappelijke band moet voelen om zijn werk te kunnen uitwisselen. "Zoals met Diana Vishneva, dat is een persoonlijkheid, daar houdt Hans van. Hans is totaal niet statusgevoelig, hij moet er vertrouwen in hebben. Die houding begint zich nu uit te betalen."

Van Manen: "Ik heb van mijn balletten nooit een succesformule gemaakt, ik probeer elke dag gewoon een stap verder te doen. De tijd is gelukkig voorbij dat alles in de dans pertinent 'nieuw' en 'vernieuwend' moest zijn. Daartegen heb ik me altijd verzet. Daarbij ben ik een constructivist. Dat vond men lange tijd koel en afstandelijk. Mijn ballet ís niet afstandelijk, ik heb het idee dat men dat tegenwoordig beter begrijpt."

Aan status heeft Van Manen lak. Al kocht hij van zijn gewichtige Erasmusprijs-geld ook - tongue in cheek als hij is - 'een fijne nieuwe auto'. Erkend worden, dat is wat anders. Natúúrlijk is dat belangrijk, vindt de dansmaestro. "Erkenning maakt je zekerder van wat je doet. En weet je wat leuk is? In St. Petersburg staat er op het vliegveld een limousine klaar om me naar het Astoria te brengen, haha! Ik ben dit jaar precies zestig jaar bezig met choreograferen. Dat is steeds hard werken geweest. Dus anderen moeten me vertellen dat ik succesvol ben, daar ben ik zelf niet mee bezig. Laatst staken er in de supermarkt drie vrouwen hun duim naar me op: 'Meneer Van Manen, u bent tóp!' Dat vind ik fantastisch, maar hoelang blijft zoiets leuk?"

Na Moskou en Sint-Petersburg naar het toonaangevende New York City Ballet, door George Balanchine opgericht, de choreograaf aan wie Van Manen zich schatplichtig voelt? "Ik heb nooit naar gezelschappen verlangd, zo van o, als ik dáár eens... Maar als ze me benaderen, dan bel ik Mea en stappen we gierend van het lachen op het vliegtuig. En willen ze me niet, dan ben ik er geen seconde rouwig om."

Waar te zien?

Balletten van Hans van Manen zijn in Nederland de komende tijd te zien bij Ballet Vlaanderen (19/2 en 20/2) in Koninklijk theater Carré, bij NDT II (18/2 t/m 31/3) en Junior Company van Het Nationale Ballet (t/m 28/5) in diverse theaters.

'Ballet over de mens'

Nederlands Dans Theater (NDT) II danst vanaf deze week balletten van Hans van Manen. Paul Lightfoot, choreograaf en huidig artistiek directeur van NDT, kent hem al dertig jaar en heeft ook als danser met hem gewerkt.

"Bij Hans krijgt een danser zowel verantwoordelijkheid als vrijheid. Zijn oeuvre gaat over menselijke relaties, dus doet hij niet alleen een appèl op je als danser, maar op wie je bent. Hij begeleidt je op zo'n manier dat je tot de essentie komt. Ook al maakt hij abstracte muziekballetten, zijn werk is menselijk tot in elke vezel. Je gróeit als danser wanneer je Van Manen danst. In tegenstelling tot choreografen als Christopher Wheeldon is Van Manen nooit gehypet, Hans is altijd Hans gebleven. En nu is hij 130 balletten verder en wordt hij eindelijk gezien zoals hij is: de ster van het hedendaagse ballet."

Martin Schläpfer is directeur van Ballet am Rhein Düsseldorf Duisburg. Hij wordt gerekend tot de beste choreografen van Europa en is een groot bewonderaar van Van Manen.

"Ik programmeer elk seizoen minstens één Van Manen-stuk. Zo kom ik er steeds meer achter hoe goed hij is. Hij heeft niet alleen fantastische balletten gemaakt, hij heeft ook steeds muzen gehad, sterren gecreëerd. Dat is in deze tijd heel bijzonder. Zoals alle grote choreografen heeft Van Manen een eigen taal ontwikkeld. In zijn geval: een manier om alle facetten van menselijke communicatie in ballet te vangen. Daarom grijpt zijn werk mensen aan. Dat Van Manen in Duitsland erg geliefd is heeft te maken met de aard van het land. Duitsland is geen harmonieus land, het is mooi én hard, het is ja én nee. Van Manen gedijt in discrepantie."

Sidi Larbi Cherkaoui geldt als een van de belangrijkste hedendaagse choreografen in Europa. Hij is sinds 2015 artistiek leider van Ballet Vlaanderen waar nu voor het eerst stukken van Van Manen op het programma staan. "Thematisch voel ik me verwant met Van Manen. Zijn dansers worden personen met wie je je kunt identificeren, zonder dat er een 'verhaaltje' wordt verteld. Van Manens balletten komen in de studio tot stand, samen met de dansers, en zo werk ik zelf ook het liefst. We delen een liefde voor muziek én hebben een gedeeld verlangen om die in beweging om te zetten. Een onderscheid tussen klassiek ballet en hedendaagse dans is nooit op hem van toepassing geweest. Ook daarin zijn wij verwant; ik kom uit de hoek van de moderne dans, maar werk tevens met spitzen."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden