Hans Küng / Omstreden licht plaatst zichzelf niet onder de korenmaat

De dissidente rooms-katholieke theoloog Hans Küng neemt vanmiddag in Rotterdam het eerste exemplaar van de Nederlandse vertaling van 'Bevochten vrijheid' in ontvangst, deel één van zijn eigen memoires. Kritische kanttekeningen bij een boeiend boek.

Nauwelijks twee weken geleden verklaarde 'zijn' bisschop, die van Rottenburg-Stuttgart, zich 'gaarne bereid' te bemiddelen tussen Herr Professor Küng en Rome, dat de befaamde Zwitserse theoloog in 1979 de doceerbevoegdheid ontnam. Maar wie Küngs net uitgekomen autobiografie leest, vraagt zich in gemoede af of het nog ooit goed komt tussen het Vaticaan en hem.

Toch is Hans Küng (75), zo benadrukt hij in zijn -als altijd- levendig geschreven memoires, nog steeds katholiek. Want: ,,Bij haar (de rk kerk) voel ik mij net zo behoren als op politiek gebied bij de (eveneens vaak misbruikte en geschonden) democratie.'' Wat niet wegneemt dat hij het kerkelijk leergezag er stevig van langs geeft: het is autocratisch, bij vlagen vilein, klerikaal en theologisch niet tot vernieuwing bereid.

In het mooi vormgegeven, eerste deel van Küngs autobiografie staat de drang naar vrijheid centraal. Die zat er bij de Zwitser al vroeg in. Op het gymnasium van Luzern werd hij in de oorlog fel antinazi. Tijdens zijn zevenjarige studie aan de Gregoriana, de Vaticaanse elite-universiteit, ondergebracht in het Collegium Germanicum verzette Küng zich tegen de overdreven discipline van de leiding. Eenmaal priester gewijd (1954) schreef hij een gedurfd proefschrift waarin hij de rechtvaardigingsleer van de protestantse theoloog Karl Barth vergeleek net die van de rk kerk.

Küngs benoeming, 32 jaar jong, op de leerstoel voor fundamentele theologie aan de universiteit van Tübingen (1960) vormde de erkenning van zijn grote begaafdheid. Zijn progressiviteit had hij al eerder bewezen met een studie over Konzil und Widervereinigung. In de aanloop naar het Tweede Vaticaans Concilie (1962-1965) kreeg Küng internationale faam door zijn strijdlustige polemieken en openhartige lezingen.

Als theologisch adviseur vergezelde Küng de bisschop van Rottenburg naar Rome toen daar in oktober 1962 het concilie begon. Het werd dé gebeurtenis van zijn leven en heeft hem voorgoed gestempeld. In zijn memoires biedt hij boeiende inkijkjes in zijn theologische ontwikkeling en geeft hij een spannende schets van de confrontaties die zich voor en vooral achter de schermen afspeelden tussen de Romeinse curie en progressieve kerkleiders. Met alle middeleeuws aandoende intriges van dien.

Ook de pausen van het concilie, Johannes XXIII en Paulus VI, spaart hij zijn kritiek niet. De ene was in zijn ogen te naïef, de andere te besluiteloos. Dat leidde er volgens hem toe dat de macht van de curie intact bleef en belangrijke punten -geboorteregeling, pauskeuze, priestercelibaat, hervorming van het Vaticaanse bestuursapparaat- daar niet aan bod kwamen. Nadien kregen de conservatieven de kans om belangrijke delen van het verloren terrein terug te winnen. Hun wraak op 'lastpak' Küng was zoet. Twee jaar na het concilie, verbood de congregatie voor de geloofsleer verdere verspreiding van zijn nieuwste boek: Die Kirche. Maar pogingen om het, mede door Küng opgerichte, progressieve theologenblad Concilium om zeep te helpen mislukten.

De memoires bevatten interessante, goed gedocumenteerde analyses van vier decennia recente geschiedenis van rk kerk en theologie. Dat geldt bijvoorbeeld voor de bijna stalinistische wijze waarop paus Pius XII in 1953/54 in Frankrijk de Nouvelle Théologie de nek omdraaide.

In zijn levensschets zet de Zwitser z'n eigen licht niet onder de korenmaat. De manier waarop wekt bij de lezer eerder vrolijkheid dan ergernis. Wel irritant is het feit dat Küng bij het beschrijven van hoofdpersonen die hem niet zinnen, vaak nauwelijks verder komt dan clichés. Zo zijn de kardinalen Ottaviani en zijn opvolger Ratzinger 'grootinquisiteurs' en paus Paulus VI 'de eeuwige Hamlet'. Ook over academische tegenstanders oordeelt hij niet altijd evenwichtig. Het lijkt soms alsof het niet eens zijn met Küngs opvattingen per definitie gelijk staat aan heulen met de vijand.

Dit alles neemt niet weg dat deel één doet verlangen naar deel twee, maar dan zonder de correcties te vergeten zoals hier is gebeurd!

Hans Küng: Bevochten vrijheid, memoires; Kok Kampen. ISBN 9043505854; 564 p; €39,90.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden