Hans Koning 1921-2007

Hans Koning was Amsterdams student toen de oorlog uitbrak. Na de oorlog, na het verzet, werd hij een geëngageerd Amerikaanse schrijver.

Hij was twintig, student en zat in Zürich, temidden van talloze andere gevluchte Europeanen. Sommigen van hen wilden net als hij naar Engeland, om vanuit daar de Duitse bezetting te bestrijden. Maar dat liet op zich wachten. Uiteindelijk zat Hans Koningsberger – zoals hij toen nog heette – twee jaar in Zürich. Pas in 1943 lukte het hem om Engeland te bereiken. Tot het zover was studeerde hij in Zwitserland wis- en natuurkunde, net als eerder in zijn geboorteplaats Amsterdam.

Bijna vijftien jaar later vormden zijn Zwitserse ervaringen de grondstof voor zijn eerste roman. Inmiddels woonde hij in de Verenigde Staten. Al droomde hij inmiddels in het Engels, die eerste roman schreef hij in twee talen. In het Nederlands heette het boek ’De laatste vrouw’ en verscheen het in 1956. In het Engels heette het ’The Affair’, verscheen het in 1958 en was het iets korter. In de Engelse versie moet de Züricher liefdesgeschiedenis tussen de schilderes Cathérine Valois en de student natuurkunde Anthoni – dramatiek: voor hem is het een grote liefde, voor haar niet – het bijvoorbeeld doen zonder het intieme detail dat zij hem bij hun eerste ontmoeting een paar frietjes van haar bord geeft.

Schrijvend in het Engels was Koningsberger namelijk uiterst beknopt. ’A ruthless spareness¿, zei de ene Amerikaanse criticus van zijn stijl. ’His style works like dry ice on the mind¿, zei een andere.

Hans Konings eigen leven was wel vaker grondstof voor een roman. In zijn laatste, ’Zeeland or elective concurrences’ uit 2001, laat Koning zijn twee hoofdpersonen, grootvader en kleinzoon, bijvoorbeeld op twee verschillende momenten in de geschiedenis de reis maken die hij zelf tijdens de tweede wereldoorlog maakte: ze moeten door Frankrijk heen, in Spanje zien te komen. De grootvader omdat hij in 1871 bij de opstand van de Communards in Parijs betrokken is geweest, de kleinzoon omdat hij in 1939 de Nazi’s ontvlucht en naar Engeland wil. Toen Koning daar zelf aankwam trad hij toe tot de Jagers van het Britse leger. Een kleine veertig jaar later, in 1983, verleende Nederland hem het Verzetsherdenkingskruis.

Maar vaak ook liet Koning zijn eigen leven erbuiten. Wis- of natuurkundige is hij nooit geworden. In plaats daarvan werd hij schrijver en journalist. Tijdens zijn Nederlandse jaren werkte hij voor de Groene Amsterdammer; ook presenteerde hij in 1950-51 in Nederlands-Indië voor Sticusa bij de Indonesische radio een cultureel radioprogramma. Maar in de winter van 1951 stapte hij op een vrachtboot naar de Verenigde Staten en vestigde zich daar. Hij werkte er voor prestigieuze bladen als The New Yorker en The Atlantic Monthly en maakte vaak reisreportages; zo was hij een van de eersten die, in 1966, naar China gingen. Latere boeken schreef hij alleen in het Engels; als ze in het Nederlands verschenen, waren ze door iemand anders vertaald. Wel vertaalde hij zelf ook: werk van Maria Dermoût (’De tienduizend dingen’) en A. Alberts (’De eilanden’) is dankzij Koningsberger ook in het Engels verschenen.

Hans Koningsberger kortte zijn naam in 1970 officieel af tot Hans Koning omdat dat –sberger in de VS toch alleen maar fout gespeld werd. In 1978 werd hij genaturaliseerd.

Maar hoe ingeburgerd hij er ook was, de VS hadden geen kritiekloze burger aan hem. In de jaren zeventig verhuisde hij een tijdlang naar Londen – ’vrijwillige ballingschap’, zei hij – uit protest tegen de Vietnam-oorlog.

In die tijd schreef hij ook geen literatuur, maar alleen nog journalistiek werk en non-fictie. Zoals ’Death of a schoolboy’, uit 1974, over de Servische student Gavrilo Princip die de eerste wereldoorlog inluidde door aartshertog Franz-Ferdinand met een paar schoten te vermoorden. „Koning vond het niet de tijd voor boeken over persoonlijke relaties, ’privé-catastrofes’. Hij vond de liefde een banaal onderwerp”, merkte Trouw op toen dat boek, jaren later, in het Nederlands verscheen.

Ook was hij – met Noam Chomsky – een van de oprichters van Resist, in de jaren zestig vooral een anti-oorlogsorganisatie, in de loop der tijd een bredere progressieve beweging.

De grootste bekendheid als tegendraads denker kreeg Koning echter door zijn boek ’Columbus: his enterprise’, bedoeld voor het Amerikaanse voortgezet onderwijs. Het verscheen in 1976 en zorgde voor ophef, want Koning rekende erin af met alle denkbare Columbus-mythes. Een blonde, blauw-ogige, vriendelijke, nieuwsgierige geest die er als een van de weinigen van overtuigd was dat de aarde een bol was? Welnee: Columbus heeft er vermoedelijke mediterraan uitgezien, het inzicht dat de aarde een bol moest zijn was bij alle verstandige mensen van zijn tijd bekend, hij was bereid voor goud te moorden, en hij deed dat met meer dan gemiddelde wreedheid. Hoe omstreden ook, het boek liep goed: in 1992, toen de VS vierde dat Columbus 500 jaar geleden Amerika had ontdekt, gingen er alsnog tienduizenden over de toonbank.

Hans Koning was voorstander van wat hij noemde ’betrokken literatuur’. „Als je een serieuze roman wilt schrijven moet je er niet alleen onderhoudend willen zijn. Je moet ook, op een verborgen manier, nadenken over recht en onrecht in de wereld, over hoop en illusie”, lichtte hij in 2000 in de New York Times zijn schrijverschap toe. „Geen enkele schrijver hangt in het luchtledige boven de strijd; er is altijd een verband. Er is verband tussen de Ierse aardappelhonger en James Joyce’s ’Ulysses’. Er is zelfs een verband tussen Rembrandts portretten en de plundering van Indië door de VOC.”

Maar, wist hij, bij recensenten was dat niet populair. ,,Zij denken dat dat een roman politiek maakt. Voor hen is dat synoniem met tendentieus.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden