HANS KELLER OVER GREET HOFMANS/De doofpot houdt een affaire levend

Nog steeds is gebedsgenezeres Greet Hofmans, die in de jaren vijftig bijna de ondergang werd van het Nederlandse koningshuis, met grote geheimzinnigheid om- geven. Zolang de archieven niet open mogen, en daar zal naar valt te vrezen nog lang op moeten worden gewachten, zal deze affaire regelmatig opduiken in historische publicaties. Een van de meest opvallende zaken daarbij is hoe de Nederlandse pers zich destijds door de regering liet muilkorven. De VPRO heeft een reconstructie gemaakt, gebruikmakend van de bronnen die op dit moment al wel vallen te achterhalen

door Fred Lammers

Het was prins Bernhard die, jaren voordat het koninklijk familiedrama op de straat kwam te liggen, dat de geschiedenis inging als 'de Hofmans-affaire', op vele manieren heeft geprobeerd de gebeurtenissen op Soestdijk bespreekbaar te maken. Maar steeds stootte hij zijn hoofd. Interviews die hij aan bevriende buitenlandse journalisten gaf, waarin hij tot in details vertelde wat zich allemaal aan het hof afspeelde, werden van hogerhand geblokkeerd. Pas in de zomer van 1956 barst de bom maar toen ook nog niet in Nederland. Premier Willem Drees slaagde erin, gebruikmakend van alle diplomatieke middelen die hem ten dienste stonden, de volgzame Nederlandse pers te imponeren.

Programmamaker Hans Keller, die in eerdere tv-documentaires de recente Nederlandse geschiedenis uitdiepte, heeft zich nu op Greet Hofmans gestort. In de reeks 'Verhalen uit het land van de voldongen feiten' belicht hij hoe de Nederlandse pers met Greet Hofmans omsprong. Met behulp van de journalist Henk Hofland, die er eerder in zijn boek 'Tegels lichten' over schreef en daarom als mede-scenarioschrijver werd aangetrokken, heeft hij zoveel materiaal weten te achterhalen dat de VPRO er twee uitzendingen (op 20 en 27 december, bij elkaar drie uur televisie) aan wijdt.

Evenals in de twee voorgaande afleveringen van de serie 'De zaak van sergeant Meijer' en 'De ondergang van burgemeester Van Hall', zijn acteurs ingeschakeld om gebeurtenissen in gedramatiseerde vorm in beeld te brengen. Op die manier komen de oud-premiers Drees (Peter Oosthoek) en De Quay (Edmond Classen), minister van buitenlandse zaken Stikker (Kees Coolen), de oude De Gaay Fortman, die kamerheer in buitengewone dienst was en bij de kabinetsformatie van 1956 informateur (Ton Lutz), de journalisten Marijke Vetter (Trudy de Jong) en Dra Schenk (Petra Laseur), freule Wttewaal van Stoetwegen (Anita Menist) en de Amerikaanse presidentsweduwe Eleanor Roosevelt (Elisabeth Andersen) in beeld. Er zijn ook echte ooggetuigen zoals de vroegere Parool-journalist Friso Endt, de historicus en als zodanig biograaf van oud-premier Beel, dr Lambert Giebels en Gerard van den Boomen, destijds chef nacht van de Volkskrant. Hans Keller heeft veel authentieke filmfragmenten ingelast. Die heeft hij overigens niet uit Nederlandse archieven kunnen halen.

Keller: “Die zitten potdicht als het op materiaal over de koninklijke familie aankomt. Hoogst eigenaardig dat zoiets in deze tijd nog mogelijk is. Voor elk stukje film dat de NOS of een andere omroep van de Oranjes maakte, is bij heruitzending de toestemming van de Rijksvoorlichtingsdienst nodig. Zij willen precies weten in welke context het zal worden gebruikt. Bevalt dat niet dan blijven de filmopnamen in de kluis. Bij het huwelijk van prins Maurits en Marilene van den Broek werd die bepaling weer aangescherpt. Alle omroepen kregen een oekaze van de RVD waarin eraan werd herinnerd dat als ze in het kader van het huwelijk oude filmfragmenten wilde gebruiken de RVD ruim van tevoren om toestemming moest worden gevraagd. Ik vraag me of dat wettelijk valt te onderbouwen. Omdat Hofmans nog altijd erg gevoelig ligt, ook bij onze huidige koningin, hebben we niet eens geprobeerd Nederlands filmmateriaal in handen te krijgen. Als je journalistiek niet lui bent, zijn er gelukkig andere wegen om aan filmopnamen te komen. In de National Archives in Washington is het complete archief van Universal Worldnews en het Paramountnews. Wat ze daar niet allemaal over royalty hebben. Niet alleen van het staatsbezoek van het koninklijk paar in 1952 aan de VS maar zelfs van de kneuterige koninklijke kerstvieringen met een chocolademelk schenkende Juliana. We mochten ook het exterieur van Het Oude Loo in Apeldoorn niet filmen omdat dit kasteeltje op particulier terrein staat. Alles in en rond Het Loo is van het Huis van Oranje. Als daar iets gebeurt wat de koninklijke familie niet aanstaat wordt het hele museum leeggehaald. Zo groot is die invloed.”

In feite gaat het bij de affaire-Greet Hofmans om afzonderlijke drama's, die naarmate de jaren verstreken naar elkaar toegroeiden. Het begon allemaal in 1947 met de geboorte van de gehandicapte prinses Marijke. Toen de officiële wetenschap faalde, riepen de ouders de hulp in van onwetenschappelijke krachten. De inmiddels koningin geworden Juliana kwam geleidelijk aan steeds meer onder de invloed van de te hulp geroepen Hofmans. Zij kwam daardoor ook in conflict met haar man, prins Bernhard. In 1956 volgde dankzij buitenlandse perspublicaties de openbare ontknoping die veertig jaar later nog altijd niet is voltooid. Te lang werd een obscuur personage in de directe omgeving van het staatshoofd getolereerd, maar wie daaraan staatsrechtelijke schuld heeft is tot nu toe niet uit de verf gekomen.

Keller: “Het is opvallend hoe er pas de laatste tijd veel over wordt geschreven. Onze aanpak gaat niet in de eerste plaats over Greet Hofmans maar over de manier waarop de Nederlandse overheid en de Nederlandse pers artikel 7 van de Grondwet buiten werking hebben gesteld. Dat is het artikel over de persvrijheid. Hoe dat in zijn werk ging wordt gedetailleerd belicht. Dat kun je alleen doen door ook die geschiedenis zo duidelijk mogelijk te vertellen, tenminste voorzover dat mogelijk is. Het blijft hoogst eigenaardig dat er een koningscrisis dreigde terwijl niemand dat wist. Nou ja, de Nederlandse pers wist het wel maar schreef er niet over. Die liet zich op alle mogelijke manieren manipuleren en ringeloren door Den Haag. Toen in juni 1956 het Duitse weekblad Der Spiegel met een onthullend verhaal kwam besloot importeur Meulenhoff, naar werd beweerd uit eigener beweging, dat nummer van Der Spiegel niet in te voeren in Nederland. Het is duidelijk dat Den Haag daarachter zat. Het was geen verbod maar het resultaat was hetzelfde. Bij Der Spiegel wist men ons te vertellen dat de verkoop van dat nummer in de grensgebieden een record vertoonde.”

De entree van Hofmans op Soestdijk dateert uit het voorjaar van 1948. Het gebeurde op voorspraak van Bernhard. Die hoorde van de bevelhebber van de Binnenlandse Strijdkrachten, generaal Koot, die bevriend was met de familie Van Heeckeren van Molecaten in Hattem over wonderlijke ervaringen die zij met een ziek nichtje hadden dat door Hofmans was behandeld. Later werd baron Van Heeckeren van Molecaten particulier secretaris van de koningin. Zijn moeder kreeg ook een hoge hoffunctie. Van Heeckeren, een man met nogal zweverige denkbeelden, haalde Hofmans naar Hattem. Zij belegde er allerlei gebedssessies, zowel op kasteel Molecaten als in een plaatselijk café dat merkwaardigerwijs toen de affaire in 1956 op straat kwam te liggen, is afgebrand. In het spoor van Hofmans is er heel wat afgebrand. Ook de woonwagen waar zij in het laatst van haar leven in woonde.

“Juliana en Bernhard lieten Hofmans op zicht komen op het buiten Uytenbosch aan de Amsterdamse Straatweg in Baarn, bewoond door de bankiersfamilie Pierson. De kennismaking verliep tot tevredenheid en Hofmans kwam in het tuinhuis te wonen van de familie Mijnsen aan de Baarnse Van Reenenlaan. De Mijnsens, hij was directeur van de verzekeringsmaatschappij Providentia, waren goede vrienden van de Pier-sons. Na haar abdicatie belegde koningin Wilhelmina op kasteel Het Oude Loo overdenkingsbijeenkomsten. Greet Hofmans was er spoedig een centraal punt. Van de eerste bijeenkomst hebben we de gastenlijst, een oud stuk vergeeld papier, met de schrijfmachine getikt. Daar staan klinkende namen op uit de betere kringen van Nederland. Ook die van buitenlandse gasten. Ze hebben er schilderachtige verhalen over verteld. Eleanor Roosevelt, de Amerikaanse presidentsweduwe was er niet erg van gecharmeerd. Zij had al eerder wonderlijke dingen beleefd met de Oranjes. Van haar is het verhaal dat koningin Wilhelmina, toen zij in deTweede Wereldoorlog bij de Roosevelts logeerde, zich af en toe afzonderde in de tuin van het Witte Huis om onder de oudste boom die daar stond conversaties te hebben met haar voorouders. Prinses Irene heeft haar opvattingen van geen vreemde.”

“Prins Bernhard kreeg argwaan tegen Hofmans toen hij merkte dat zijn vrouw zich liet meeslepen in de maalstroom van de mystieke taal en opdrachten van Hofmans. In het late najaar van 1951 barstte de bom. Bernhard wilde met zijn paard No No Nanette deelnemen aan een concours show jumping. Toen de conditie van zijn paard te wensen overliet vroeg hij Hofmans er eens naar te kijken. Zij adviseerde drie haren uit de staart van het paard te leveren om de merrie aan God te kunnen opdragen. De prins gaf een stalknecht daartoe opdracht. De volgende dag vertelde Hofmans dat zij had doorgekregen dat de prins zijn zieke merrie drie, op een speciale manier samengestelde gehaktballen moest voeren. De reactie van de prins was dat hij aan die blasfemie niet meedeed.”

“Dat weten we uit de niet openbaar gemaakte gegevens van de Amerikaan Alden Hatch die in 1962 een biografie van de prins publiceerde. Dat boek werd fiks gecensureerd door premier De Quay. Vanaf dat moment was het, zoals prins Bernhard het noemde, compleet oorlog tussen de twee kampen die op Soestdijk ontstonden.

Juliana keerde zich van Bernhard af omdat hij er volgens Hofmans debet aan was dat haar pogingen prinses Marijke te genezen mislukten. In april 1952 was er het staatsbezoek aan de VS met de fameuze mystiek geladen toespraken van Juliana. Het werd een goed verstaander toen duidelijk dat de invloed van Hofmans veel verder ging dan haar pogingen dat halfblinde prinsesje te genezen. Vanaf dat moment begon het toedekken. De Nederlandse regering had Juliana niet meer in de hand. De koningin liet zich niet kapittelen en riep tijdens een ontmoeting op haar hotelkamer met minister Stikker van buitenlandse zaken huilend dat ze het vertikte te gaan vertellen dat het bier weer best is.''

“Dat was het moment waarop de journalist Daniel Schorr lont rook. Hij was correspondent in Nederland voor de New York Times en schreef ook voor Life en Time. We laten hem zelf aan het woord. Hij vertelt veel te hebben gehoord van Nederlandse collega's die er in hun eigen kranten niet over mochten schrijven. Prins Bernhard bood aan zich door Schorr te laten interviewen. Dat gebeurde. Schorr schreef precies hoe het zat maar publicatie van zijn artikel ging niet door. Premier Drees kwam erachter dat Bernhard had gepraat en hij zette de prins zwaar onder druk om terug te krabbelen. Uiteindelijk is er ook druk uitgeoefend op Henri Luce, de hoofdredacteur van Time/Life. Luce geloofde heilig in de zin van de Koude Oorlog. De Nederlandse regering liet hem weten dat als dat artikel van 8000 woorden zou worden gepubliceerd dat een zware slag zou toebrengen aan de Nato. Publicatie was daarmee van de baan.”

Vier jaar later probeerde Bernhard het opnieuw, nu via de journalist Sefton Delmer in de Daily Express.

“Minister Beyen van buitenlandse zaken wist publicatie daarvan te verhinderen door de Britse krantenmagnaat lord Beaverbrook, die eigenaar was van de Daily Express, te benaderen met het verhaal dat het plaatsen van dat artikel het einde zou beteken van de Nederlandse monarchie. Dat wilde Beaverbrook niet op zijn geweten hebben.”

Kort daarop kwam een deel van dat verhaal alsnog terecht in Der Spiegel, ook door bemiddeling van prins Bernhard die Sefton Delmer in contact bracht met Spiegel-redacteur Claus Jacobi. Eindelijk had prins Bernhard succes. Maar hij was daarmee nog niet van Hofmans af. Keller: “In Nederland liet het Genootschap van Hoofdredacteuren zich door de regering onder curatele zetten. Achteraf vraag je je af hoe zoiets mogelijk was. Het gruwelijke is dat alle kranten zich erbij neerlegden, op het communistische dagblad De Waarheid na. Maar dat blad werd niet geloofd. De verhalen, daarin gepubliceerd, werden bestempeld als communistische laster. Drees probeerde ook de buitenlandse correspondenten naar zijn hand te zetten. Dat verzoek werd met hoongelach ontvangen. In het buitenland werd het nieuws over de koningscrisis in Nederland met grote koppen gebracht.”

Eind 1956 barstte de bom toch met als gevolg dat alle pro-Hofmans-figuren van het hof de laan uit werden gestuurd. Juliana werd de grote verliezer. Op de geruchten dat de Bernhard-clan vervolgens pogingen ondernam Juliana in de Ursula kliniek in Wassenaar op te laten bergen gaat Keller niet in. Dat vindt hij een hoofdstuk apart. Het rapport van de drie wijze mannen die het koninklijk paar in 1956 te hulp riep bleef een geheim stuk.

Keller: “Oorspronkelijk moeten er vijf exemplaren van dat rapport zijn geweest. Drees heeft er achterheen gezeten dat ze alle vijf werden vernietigd. Dat is gelukkig niet gebeurd. Vermoedelijk zijn er nu nog twee exemplaren, een veilig opgeborgen in het Koninklijk Huisarchief. Het andere exemplaar, dat op een onbekende plek wordt bewaard, zal pas worden geopend vijftig jaar nadat de laatste erin genoemde persoon is overleden.”

“De oude De Gaay Fortman wilde in 1973, toen hij minister van binnenlandse zaken was geworden, weten of dat geheime advies nog ergens was te vinden. Hij heeft dat, na hemel en aarde te hebben bewogen, toen te zien gekregen. Althans de buitenkant, hij mocht het niet openmaken.” De conclusie die Hans Keller het Nederlandse volk voorhoudt is hoe effectief de officiële doofpotmechanieken werken. “Ditzelfde zou nooit meer kunnen gebeuren, maar die doofpot staat er nog en ik maak me sterk dat die regelmatig wordt geopend.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden