Handelen vereist de moed om veilige privéruimte te verlaten

Hoe blijf je een goed mens onder extreme omstandigheden? Over die vraag maakte omroep Human vier korte speelfilms. Morgen gaat de derde in première: 'Getuige'. Hoofdpersoon Ralf ziet een brute verkrachting, maar grijpt niet in.

Een pauperwijk ergens in een Zuid-Amerikaanse stad. Het duister valt. In een verlaten steeg ziet Ralf, een psychiater uit Nederland die in de stad is voor zijn werk, hoe een man een jonge vrouw betast en verkracht. "Hey!" roept hij. Maar dan loopt hij weg van de plaats des onheils.

Deze scène staat centraal in de film 'Getuige' van Hanro Smitsman (1967). Het is de derde van vier korte speelfilms in de serie 'Duivelse dilemma's' van omroep Human. Morgenavond gaat hij in première, in Amsterdams debatcentrum De Balie. Bijzonder aan de films is dat ze gemaakt zijn in samenspraak met een panel van prominente denkers als Ad Verbrugge, Marjolijn Februari en denker des Vaderlands Hans Achterhuis. Die laatste schreef over 'Getuige' een essay dat hij morgen in De Balie zal voordragen.

Het uitgangspunt van de film is de reactie van Ralf op de brute verkrachting. Achterhuis: "Vooraf denkt hij te weten hoe je geweld kunt temmen; dat is immers min of meer zijn beroep als psychologisch hulpverlener. Hij faalt in de praktijk. Daardoor word je als kijker onherroepelijk voor de vraag gesteld hoe jij in zo'n situatie als toeschouwer van een verkrachting zou zijn opgetreden."

Achterhuis verbindt de film met Hanna Arendts analyse van de 'handeling'. "Handelen bestaat volgens Arendt in het met woorden en daden jezelf in de publieke ruimte laten zien. Je durft je bloot te geven. Niet je wat, je functie en de daarbij passende verrichtingen maak je zichtbaar, maar je wie, de persoon die je bent. Daar is altijd een zekere moed voor nodig, je dient je veilige privéruimte te verlaten om de publieke, met anderen gedeelde werkelijkheid te betreden."

En dat is precies wat Ralf volgens Achterhuis níet doet. "Dat begint al, als hij bij de verkrachting stilletjes de aftocht blaast. Fysiek ingrijpen was misschien te veel gevraagd, maar de hulp van anderen inroepen, was in deze moeilijke situatie een reële mogelijkheid. Maar daarmee maak je jezelf zichtbaar voor anderen, word je op hen betrokken. En dat weigert Ralf."

Wel zoekt Ralf, uit schuldgevoel, het slachtoffer, Patricia, op. Voor Patricia is zijn aanwezigheid helend. Maar Ralf vertelt Patricia niet de waarheid. Als ze samen de plek des onheils bezoeken en Patricia vertelt hoe het precies gebeurd is, zegt ze: "Iemand riep nog: hey! Maar hij schoot me niet te hulp..."

Er ontstaat een band tussen de twee, ze gaan met elkaar naar bed. "Ik heb je gebruikt", zegt Patricia tegen hem. "Ik wilde weten of ik het nog kon, of ik niet zou dichtklappen."

Ralf kiest de weg van de 'verborgen hulpverlening', zegt Achterhuis. "Waarschijnlijk denkt hij zo in stilte toch goed te kunnen doen, de gevolgen van de verkrachting te kunnen helen. Maar omdat hij alleen maar de termen uit het jargon van de psychologische hulpverlener hanteert en zijn eigen rol als getuige verzwijgt, is hij voor het slachtoffer nergens persoonlijk aanwezig. Misschien is het te hard geformuleerd, maar ik denk dat je mag zeggen dat hij Patricia gebruikt, zelfs misbruikt. Zij doet dat ook met hem, maar zij geeft dit toe en legt het uit, waardoor Patricia een gezicht, een eigen identiteit, krijgt."

Aan het eind van de film wordt de dader gevonden. Daarmee komt het dilemma scherp in beeld: zal hij als getuige verschijnen op het proces, en daarmee Patricia's vertrouwen verliezen? Of kiest hij ervoor nog steeds de held in haar ogen te zijn - door niet te handelen, door laf te blijven zwijgen?

Woensdag 14 december, 20 uur, film en gesprek met de regisseur en onder anderen voormalig straatcoach Diederik Samsom (PvdA), filosofe Leonie le Sage, sociaal-psycholoog Jan-Willem van Prooijen en forensisch psycholoog Pleun van Vliet. De Balie, Kleine Gartmanplantsoen 10, Amsterdam. Entree: € 8, Trouw-lezers: € 6.

Woensdag, 14 december 22.55 uur,

Nederland 2, omroep Human

Duivelse Dilemma's:

Getuige

Woensdag 14 december, 20 uur, De Balie, Amsterdam

Normale entree: € 8.

Trouwlezers: € 6 op vertoon van deze bon

advertentie

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden