Hadji Firoez, de Iraanse Zwarte Piet

Mansoer is een professionele acteur, die geregeld op de Iraanse tv te zien is. Met zijn gedrongen lijf, dikke buik en bolle ogen oogt hij wat onverfijnd. Hij moet dan ook vaak de rol van slechterik spelen, zoals die van een legercommandant die er plezier in heeft zijn krijgsgevangenen flink te martelen. Ook wordt hij geregeld gevraagd voor de rol van Saddam Hussein.

Maar in het echt is Mansoer helemaal niet eng. Ik leerde hem kennen toen ik een tijdje meespeelde in een Iraanse tv-serie, in de rol van een westerse rapporteur van het Rode Kruis in oorlogstijd. Zo leerde ik ook Ali kennen, een andere ervaren acteur, die een theaterschool runt.

Op een avond zitten Ali, Mansoer en ik in het kantoor van de theaterschool, etend van de chocoladetaart die Mansoer heeft meegenomen. Hij had me gevraagd of ik zin had om een repetitie bij te wonen van het zogeheten 'Siah Bazi', het zwarte spel. Het is een Iraans theatergenre waarin Hadji Firoez de hoofdrol speelt. Deze figuur lijkt opmerkelijk veel op onze Zwarte Piet, en Mansoer speelt deze rol al zo'n zeventien jaar.

Hadji Firoez verschijnt een aantal weken voor het Perzische nieuwjaar, Nohroez. Met zijn zwarte gezicht, rode lippen en felkleurige kleding loopt hij zingend door de straten, terwijl hij zichzelf begeleidt op de tamboerijn. In het zwarte spel doet hij vaak domme, grappige dingen en levert hij kritiek op maatschappelijke ontwikkelingen.

Veel Iraanse acteurs die in serieuze dramaproducties staan, halen hun neus op voor het komische werk. Mansoer niet. "Een goede acteur moet alles kunnen spelen, van tragedie tot blijspel", zegt hij. "Maar diep in mijn hart speel ik het liefst de clown. Wat is er mooier dan mensen die in ellendige omstandigheden verkeren blij te maken?" Mansoer bezoekt dan ook regelmatig ziekenhuizen waar kinderen met kanker liggen en speelt daar de clown, dikwijls in de gedaante van Hadji Firoez.

Net als bij Zwarte Piet bestaan er verschillende theorieën over de ontstaansgeschiedenis van Hadji Firoez. En die theorieën over beide figuren vertonen veel overeenkomsten. Er wordt wel beweerd dat Hadji Firoez voortkomt uit de slavernij; behalve uit de Kaukasus werden veel Iraanse slaven via de Arabische slavenhandel uit Zanzibar gehaald.

Omdat hun route via Mekka liep, kregen ze de bijnaam Hadji. De zwarte slaven trokken door de steden en zongen voor de plaatselijke bevolking.

Als ik Ali en Mansoer over de discussie vertel die er in Nederland is ontstaan rond Zwarte Piet, reageert Mansoer verbaasd: "Hadji Firoez is zwart omdat hij een slaaf was uit Afrika. Maar we lachen niet om hem vanwege zijn huidskleur."

Discussies over het racistische gehalte van Hadji Firoez worden in Iran bijna niet gevoerd. Toch speelt racisme subtiel wel een rol, meent Ali. "De regering zendt het zwarte spel nooit uit op de staatstelevisie. Dat kan zijn omdat Hadji Firoez nogal maatschappijkritisch is, maar ik denk toch ook dat men bang is hiermee de donkergetinte bevolking in het zuiden van Iran te beledigen."

In tegenstelling tot Zwarte Piet hoeft Hadji Firoez in elk geval niet voor zijn voortbestaan te vrezen: hij prijkt juist op de Unesco-lijst van beschermd erfgoed.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden