Hadj met een Hollands tintje

Miljoenen islamitische pelgrims reizen jaarlijks naar Mekka. Als ex-kolonisator van Indonesië, het grootste moslimland ter wereld, heeft Nederland een speciale band met de hadj.

Het Leidse Museum Volkenkunde heeft fors uitgepakt met de tentoonstelling 'Verlangen naar Mekka', over de hadj. Een zuinige aanpak zou onrecht hebben gedaan aan een jaarlijks evenement (dit jaar vanaf 13 oktober) waaraan drie miljoen mensen deelnemen en dat zich sinds kort afspeelt in de schaduw van een 'klokkentoren' van ruim zeshonderd meter hoogte, de Abraazj Al-Bait. Dat gebouw bevat behalve luxehotels een winkelcentrum en vele kantoren. Vanuit de lucht doet het denken aan een uitvergrote Keulse Dom.

Een soortgelijke tentoonstelling was er een jaar eerder in Londen in het British Museum, dat ook meewerkte aan het evenement in Leiden. Maar de 'hadj van Leiden' is geen kopie van Londen, zegt conservator Luit Mols (arabiste, kunsthistorica): "Twintig procent van de voorwerpen hier was te bezichtigen in Londen, de overige tachtig niet."

Een eigen visie en opzet waren nodig vanwege Nederlands geschiedenis met de hadj. Indonesië , het grootste moslimland ter wereld, was tot 1945 een Nederlandse kolonie. Het koloniale bestuur maakte zich zorgen over subversieve invloeden die pelgrims zouden kunnen ondergaan in Mekka. In 1872 kwam er een Nederlands consulaat in de havenstad Jedda aan de Rode Zee, voor hulpverlening aan en bespionering van Indonesische hadji's.

De hadj is een combinatie van continuïteit en diepgaande verandering. Al sinds onheuglijke tijden is Mekka een pelgrimsstad. Maar de veranderingen waren enorm. Mols: "Vroeger lag de nadruk op de reis, nu op het verblijf." De reis per vliegtuig laat zich uitdrukken in uren, vroeger waren pelgrims maanden of zelfs jaren of in extreme gevallen decennia onderweg, per kameel of zeilboot of afwisselend allebei, met alle ontberingen en gevaren van dien, en ook geestelijke verrijking want onderweg kwamen ze in aanraking met allerlei vormen van cultuur en wetenschap. Een hadji kon zich al reizend ontwikkelen tot een intellectueel.

De huidige massaliteit van de hadj-rituelen ontbrak. Er zijn nu drie miljoen pelgrims, tachtig jaar geleden rond de dertigduizend. Rangen en standen zijn er bij de hadj altijd geweest, vroeger in de woestijnkaravanen en nu in Mekka zelf. Bij de karavanen, soms 7 kilometer lang, reden de rijken voorop, beschermd door soldaten. Hun personeel zette tenten op en kookte. In het hedendaagse Mekka verblijven de rijken in vijfsterrenhotels of luxetenten.

Per videoscherm vertellen moslims wat de hadj voor hen betekent. Een Nederlands-Turkse advocate benadrukt de ernst: "Je gaat naar de hadj om de dood te proeven. Het is een vorm van sterven, een nabootsing van de dag des oordeels." Een vrolijke lerares vroeg in Mekka God om een kindje. Twee jonge Nederlands-Marokkaanse levensgenieters zeggen: "Je voelt je alsof je opgetild wordt. Je krijgt geluk in de toekomst en daarna in de hemel nog meer geluk." De burgemeester van de Malinese stad Djenné vroeg de gemeenteraad plechtig vergiffenis voor al zijn fouten, alvorens af te reizen naar Mekka. Een metselaar uit dezelfde stad vertelt over de pelgrimage van zijn grootvader, die dertig jaar duurde. Er volgde een knallend feest toen hij in 1970 terugkeerde, met een schat aan verhalen.

Een Nederlands-Saoedisch meisje laat een oude foto zien van Mekka. Ze wijst waar het huis van haar kindertijd ongeveer staat en verheugt zich erop het weer te zien. Maar of dat huis er echt nog staat, lijkt twijfelachtig, als je een uitvergrote foto van Mekka nu ziet. Het gebied bij de grote moskee is een enorme bouwput, gevuld met indrukwekkend grote hijskranen. Het godshuis lijkt in niets meer op de foto's die de Nederlandse toparabist en islamoloog, Snouck Hurgronje maakte, eind negentiende eeuw. Normaal krijgen archeologen de kans om eerst even het 'ondergrondse archief' te bestuderen, maar in Mekka is archeologie verboden. Wetenschappers zien met afgrijzen hoe bouwers oude geschiedenis vernietigen. Luide protesten klonken in Turkije toen het Ottomaanse erfgoed van Mekka sneuvelde. Turkse kranten scholden de Saoediërs uit voor Taliban.

Nou kun je de Saoediërs ook weer niet al te hard aanvallen. De afbraak past inderdaad bij de Saoedische wahabitische islam, die overal het gevaar ziet van afgoderij, bijvoorbeeld in de vorm van verering van oude gebouwen. Maar het is niet puur theologie, er is een praktische kant, alleen harde ingrepen voorkomen gruwelijke vertrappingen. De massaliteit heeft ook de rituelen veranderd, zoals de tawaaf, waarbij de pelgrims zevenmaal rondom de Kaäba lopen, een kubusachtig gebouwtje, vervaardigd door de aartsvader Abraham en zijn zoon Ismael. Het staat midden op het moskeeplein. Sommige moskeeën hebben 'oefen-Kaäba's', waarmee toekomstige pelgrims de rituelen kunnen instuderen.

Alles draait letterlijk om die Kaäba, het middelpunt van kolkende concentrische cirkels van voortbewegende pelgrims. De binnenste of buitenste cirkel maken een groot verschil. In de binnenste leg je bij de tawaaf vierhonderd meter af, in de buitenste dertien kilometer. Daar bevind je je ook niet meer op hetzelfde niveau, maar op een soort gaanderij. Er is zelfs een derde, middenniveau. De tawaaf is dus driedimensionaal geworden. Moderne kunstenaars laten zich inspireren door dit ritueel. De Saoediër Ahmad Mater omringt de Kaäba met ijzervijlsel in de rol van pelgrims. Een collega doet hetzelfde met Arabische letters, die geen woorden vormen maar amorf geroezemoes suggereren.

Eén zaal beschrijft de hadj in getallen, allemaal astronomisch. Zo is er een geweldig distributieapparaat van het water van de heilige Zemzembron, dat Hagar, de verstoten vrouw van Abraham en haar zoon Ismael voor verdorsting behoedde. Er worden in die vijf tot zes dagen van de hadj een miljoen beesten geslacht. Er zijn een half miljoen medische behandelingen. In 2011 stierven er 1143 pelgrims, tegen tien geboorten.

Van de drie miljoen pelgrims komt ruim de helft van buiten Saoedi-Arabië. Vroeger arriveerden velen per schip, nu zijn dat er nog 17.000. Een negentiende-eeuwse foto toont een stoomschip van de Rotterdamse Lloyd. Op het dek zie je stallen met koeien. Javaanse boeren namen die dieren mee, om ze in Mekka te slachten en voor melk tijdens de reis.

De tentoonstelling legt geduldig de hadj-rituelen uit. Verder krijgen voorwerpen, verbonden aan de hadj, het woord, ook souvenirs die Nederlandse moslims in Mekka hebben gekocht. Het museum kreeg ze na een oproep via de sociale media en moskeeën. Vaak zijn het prullaria, vervaardigd in bijvoorbeeld China. Ze krijgen toegevoegde waarde doordat ze in Mekka zijn aangeschaft. Al in de negentiende eeuw konden pelgrims Chinese producten kopen in Mekka, zoals een prachtige schaal met islamitische teksten, uitgevoerd in Arabisch schrift, made in China.

De meeste voorwerpen komen uit de Bijzondere Collecties van de Universiteit van Leiden en de Nasser D. Khalili Collection of Islamic Art in Londen. In woord en beeld hebben door de eeuwen heen pelgrims de hadj vastgelegd, en soms ook legendes, zoals het 'bezoek van Alexander de Grote aan Mekka'. Elke cultuur ging op een eigen manier met de islamitische erfenis om. Mongoolse magische hemden, met afbeeldingen van de moskeeën in Mekka en Medina, beloofden onkwetsbaarheid in de strijd. Er zijn op de tentoonstelling verder middeleeuwse kaarten te zien, waaronder één met als middelpunt van de wereld Mekka.

En dan zijn er de vele documenten, waaronder speciale hadj-passen van het Nederlandse consulaat. Pelgrims hadden boeken bij zich met praktische informatie over de hadj. Met getuigschriften konden pelgrims bewijzen dat ze echt in Mekka waren geweest. Tegenwoordig volstaat een foto. Talrijk zijn de schilderingen van de hadjkaravanen en de rituelen. Prachtig zijn de sierkleden, die de Kaäba hebben bedekt. Ze bleven een jaar hangen, opvallend is dat al die tijd, ondanks de felle woestijnzon, de kleuren niet zijn verschoten.

Je zou je kunnen voorstellen dat de Saoediërs dit schitterende materiaal opkopen en er een eigen tentoonstelling van maken, in Mekka, in die enorme wolkenkrabber.

'Verlangen naar Mekka', tot 9 maart 2014 , Rijksmuseum Volkenkunde, Leiden

Plattegrond van de Grote Moskee in Mekka , uit de zeventiende of achttiende eeuw. In het midden de Kaäba, daaromheen de zeven minaretten.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden