HAD REMBRANDT EENDRACHT OF BONJE OP HET OOG?

Museum Boijmans Van Beuningen, Museumpark 18 in Rotterdam, di t/m za 10-17, zo 11-17 uur.

Niet bekend

Het eiken paneel was in 1762 eigendom van George III van Engeland. Het is later meermalen in Londen geveild, onder meer uit de nalatenschappen van de schilders Joshua Reynolds (1795) en Benjamin West (1820). Sinds 1865 bevindt het zich in de collectie van het Rotterdamse museum. A. J.Lamme, de Dordtse schilder en kunsthandelaar die van 1852 tot 1870 directeur was van het toen in het Schielandshuis ondergebrachte museum Boijmans, kocht het van een Brusselse handelaar. In 1864 waren door een brand in het Schielandshuis veel schilderijen verloren gegaan. Lamme gebruikte het verzekeringsgeld voor aankopen van liefst grote schilderijen: dat vulde lekker aan.

In de voorstelling frappeert allereerst het dramatische, typisch rembrandtieke licht-donker. De actie speelt zich af aan weerszijden van de lichte middenpartij. Over de verhoging in het centrum hangt een kleed tot over de grond. Aan dat kleed is het wapen van Amsterdam bevestigd onder de woorden 'Soli Deo Gloria'. Aaneengesloten handen (onder meer het teken van verbondenheid van de Watergeuzen) schakelen het Amsterdamse wapen aan dat van enkele andere Hollandse steden. Op het kleed ligt een nogal aandoenlijke leeuw zonder heraldische manen. Hij kan geen kant uit, want hij is tweezijdig geketend. Eén ketting is bevestigd aan een lege troon; de tweede aan de verhoging, onder het Amsterdamse wapenschild. Achter de troon staat Vrouwe Justitia, wier zwaard in een kroon of diadeem steekt. Aan de linkerkant is in de verte een strijd gaande. Mogelijk gaan de troepen rechts er aan deelnemen, maar veel beweging zit er niet in. Saboteert Amsterdam de strijd? Kleding en wapenrusting zijn uit een verzonnen verleden.

Er zijn veel meer kennelijk symbolisch bedoelde bijzonderheden ontdekt. Sommige komen ook voor in een gedicht van Jan Jansz Starter (1594-1626) met het betoog: 'De macht van 't Land bestaet meer in Eendrachtige burgers als in sterke Vesten.'

Misschien was Rembrandts ontwerp bedoeld als een schets voor een grote, al dan niet tijdelijke schildering ter opluistering van een bepaalde gebeurtenis waarbij de zin van dat alles vanzelf duidelijk geweest zou zijn. De kunsthistoricus Schmidt Degener zag aanvankelijk in de rechterhelft een studie voor de 'Nachtwacht' waar Rembrandt in 1639 mee bezig was. Later opperde hij dat de schilder een schoorsteenstuk voor de schutterij op het oog kan hebben gehad. Het bijna monochrome paneel kan ook een ongewoon groot ontwerp zijn geweest voor een ets, net als meer grisailles die de schilder in de jaren dertig heeft gemaakt.

In 1980/81 is het gerestaureerd. Het werd toen duidelijk dat Rembrandt er na de oorspronkelijke voltooiing wijzigingen in heeft aangebracht. Aanvankelijk waren aan de boven- en onderkant twee - wel van een grondlaag voorziene - stroken van 5 tot 6 centimeter breed uitgespaard, misschien voor teksten die op de prent zouden komen. In de tweede fase heeft Rembrandt ook die stroken beschilderd. En toen in 1656 zijn insolvente boedel geïnventariseerd werd stond de 'Eendracht' - kennelijk dit paneel - nog in zijn 'agterkamer' of 'saal'.

Vast staat in elk geval dat deze winkeldochter een politieke strekking had. De Eendracht slaat op de strijd tegen de Spaanse heerschappij. Juist onder de Duitse bezetting zijn er dan ook studies aan gewijd door Schmidt

Degener, professor Cornelissen en mr. Van Hamel. Er is op gewezen dat de pijlenbundel, die Eendracht moet verbeelden, onder de klauw van de geketende leeuw uit elkaar ligt. Omstreeks 1640, juist toen met Spanje onderhandeld moest worden, bevond zich de Unie van Utrecht, het 'Eeuwig Verbond en Eendracht' uit 1579, in een crisis. Eén conflictpunt was, dat de Staten van Holland minder wilden betalen voor de legers van Frederik Hendrik en meer besteed wilden zien aan de bescherming van de handelsvloot. De voorstelling van Rembrandt wijst misschien op de gevaren van die tweedracht. Maar afgezien daarvan is de schildering op zich al boeiend.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden