Laatste tsaar

Had een andere tsaar de revolutie kunnen voorkomen?

Tsaar Nicholas II en zijn gezinBeeld Garf/State archive of the Russian Federation

Honderd jaar geleden maakte de Russische revolutie een einde aan het tsarenrijk Rusland. Het tragische lot van tsaar Nicolaas II en zijn gezin is onderwerp van een tentoonstelling in de Hermitage.

Het moet verschrikkelijk zijn geweest: de moordpartij op tsaar Nicolaas II en zijn gezin in de nacht van 17 juli 1918. Volgens het ooggetuigenverslag van de aanvoerder van het vuurpeleton Jakov Joerovski klonken er minutenlang schoten en geschreeuw uit de kelder van het huis, voordat de zeven Romanovs, hun arts en enkele bedienden gestorven waren. Pas na twintig minuten was iedereen dood.

Daarna volgden voor de uitvoerders van de executie nog een vreselijke nacht en dag. Urenlang sleepten ze met de lijken rond in de omgeving van Jekaterinenburg om ver van de bewoonde wereld een plek te vinden waar ze konden worden begraven. Daarna moesten de lichamen worden ontkleed en verbrand om identificatie te bemoeilijken. De ene keer stonden boeren uit de omgeving zich ermee te bemoeien en werden kleding en sieraden van de tsarenfamilie gestolen, de andere keer konden de karren niet verder door de modder. Bovendien bleek de oude mijn waarin ze gegooid zouden worden te klein; de lichamen staken boven de grond uit. Er zat niets anders op dan een betere plek te zoek en zelf een graf te graven.

Pas bij het ontkleden van de lijken ontdekten de soldaten waarom het doodschieten zo moeizaam ging. De vrouwen hadden hun juwelen in hun kleren genaaid, omdat ze zo hun kostbaarheden eenvoudig mee konden nemen. Maar die hielden de kogels tegen.

De Romanovs

De tsarenfamilie en hun verzorgers behoorden tot de eersten van uiteindelijk miljoenen slachtoffers van het Sovjet-bewind. De Russische Revolutie begon precies honderd jaar geleden in februari 1917 (nieuwe jaartelling maart 1917) met het afzetten van deze tsaar; een niet al te sterke leider, die totaal niet in de gaten had wat er leefde in zijn land. De tentoonstelling '1917. Romanovs & Revolutie. Het einde van een monarchie' in de Hermitage Amsterdam behandelt dit scharnierpunt in de geschiedenis, op een moment dat de Romanovs toe zijn aan een herwaardering in het land van president Poetin.

Wie zich verdiept in de regeerperiode van Nicolaas II ziet onafwendbaar de vraag opdoemen: had een andere tsaar de revolutie kunnen voorkomen? Nicolaas II had geen zin om tsaar te zijn. Toen hij het eenmaal was, leefde hij zoveel mogelijk in afzondering met zijn gezin. Ze leefden doorgaans niet in Petersburg, het regeringscentrum van Rusland, maar in een dorp erbuiten: Tsarskoje Selo. Hij was getrouwd met een Duitse prinses, die Engels sprak. Alexandra werd gehaat door de Russen. Al haar liefdadigheidswerk kon daar weinig aan veranderen.

Nicolaas II was zeer gelovig. Hij ging er vanuit dat hij als tsaar een speciale band met God had. Advies nam hij niet snel over, zijn eigen mening kwam immers van God. Hij dacht ook een speciale band te hebben met het volk, dat hem zou zien als Vadertje Tsaar, de beschermer van het volk.

'1917, Romanov&Revolutie' is van 4 februari tot en met 17 september te zien in de Hermitage in AmsterdamBeeld ANP

Uit die houding kwamen flink wat misstappen voort, die de tentoonstelling belicht. Marlies Kleiterp, hoofd tentoonstellingen van de Hermitage: "Nicolaas II was een aimabele, zachtaardige man, maar geen goede leider. Een van zijn fouten is dat hij nooit onder ogen wilde zien dat zijn zoon Aleksej, die hemofilie had, nooit geschikt zou zijn voor de troon. Hij had er voor moeten zorgen dat net als voorheen vrouwen op de troon mochten.

Hij had vier dochters, heel capabele meisjes. Maar niemand mocht weten dat Aleksej ziek was. Daarom leefde de familie in afzondering. De kinderen kwamen nooit in aanraking met andere kinderen.

"Nicolaas nam ook zeer onhandige politieke beslissingen. Hij werd opperbevelhebber van het leger in 1915 tijdens de Eerste Wereldoorlog, al raadde iedereen het hem af. Hij had niet door hoezeer hij en de rest van de adel gehaat werden door het volk dat leed onder slechte economische en sociale omstandigheden. Toen 200.000 arbeiders in 1905 een petitie kwamen overhandigen, liet hij het vuur openen: Bloedige Zondag. Dat verbeterde de band ook niet."

En dan was daar nog Raspoetin, de geestelijke van wie de tsarina dacht dat hij hun zoon kon genezen. Kleiterp: "Het is moeilijk te bepalen wie Raspoetin was. Hij wilde duidelijk een vinger in de politieke pap hebben. Maar of hij een bepaalde richting op dacht of alleen maar onrust wilde stoken, is niet duidelijk. Voor de buitenwacht heulde hij met de tsaar en vooral de tsarina. Hij werd vermoord."

Februarirevolutie

Intussen danste Petersburg op de vulkaan, zo laat de tentoonstelling zien. De adel ging uit, kocht dure spullen, maar onderhuids broeide het, zeker toen de Eerste Wereldoorlog de omstandigheden nog verslechterde. Burgers eisten politieke inspraak en afschaffing van het autocratische regime, arbeiders en boeren leden zoveel honger dat zij makkelijk tot revolutie aan te zetten waren. Toen Nicolaas II bij het uitbreken van de Februarirevolutie van het front terug wilde keren naar Petersburg, werd hij tegengehouden in Pskov. Daar deed hij op 15 maart afstand van de troon.

Het gezin kreeg huisarrest in Tsarskoje Selo. Daarna stuurde de Voorlopige Regering hen naar Tobolsk. De Bolsjewieken onder leiding van Lenin grepen tijdens de Oktoberrevolutie de macht en stuurden de familie naar Jekaterinenburg.

Anastasia

De Russen interesseren zich pas sinds kort voor het tragische lot van hun laatste tsaar. Ze weten ook nog niet zo lang hoe erg het geweest is. In 1918 was alleen de executie van de tsaar bekend gemaakt. 'Zijn vrouw en zoon zijn naar een veilige plaats gebracht', was de officiële mededeling. De ooggetuigenverslagen lagen decennialang verborgen in het staatsarchief. Tal van alternatieve verhalen gingen de ronde. Wel drie vrouwen beweerden de tsarendochter Anastasia te zijn.

Pas in 1979 werden de graven gevonden. En pas in 1991, toen het Sovjet-regime had plaatsgemaakt voor het Rusland van president Boris Jeltsin, werden de lichamen opgegraven. In 2007 werden de twee nog ontbrekende lichamen - die van de tsarevitsj Aleksej en zijn zus Maria - in een apart graf gevonden.

Maar nu de Russen op de hoogte zijn, slaat hun belangstelling voor de tsaar om in verering. Op de plek van de mijn, waar men dacht dat de lichamen moesten liggen, is een klooster met zeven houten kerken verrezen, een voor iedere Romanov. Pelgrims en toeristen zwermen er rond. De Russisch Orthodoxe kerk ging een stap verder en besloot in 2000 tot heiligverklaring van het tsarengezin. Nadat dna-onderzoek uitwees dat de vijf eerst gevonden lichamen inderdaad Romanovs waren, zijn ze met veel eerbetoon herbegraven in de Sint Peter- en Paulkathedraal in Sint Petersburg. Het dna-onderzoek van de andere twee is - tot verbazing van veel experts - nog niet door de kerk erkend. Mogelijk gebeurt dat dit jaar.

Ook vanuit het Kremlin is grote belangstelling voor de Romanovs. Boris Jeltsin was de eerste president die aan rehabilitatie werkte. Maar ook Vladimir Poetin, die nauwe banden met de Russisch Orthodoxe Kerk onderhoudt, lijkt de opwaardering van het tsarengezin te steunen. De huidige regering doet er alles aan de bevolking te laten geloven in een glorieus verleden, in een poging het nationalisme nieuw leven in te blazen. Nicolaas mag dan geen goede tsaar zijn geweest, hij hoort wel bij de geschiedenis van Rusland.

'1917, Romanov&Revolutie' is van 4 februari tot en met 17 september te zien in de Hermitage in Amsterdam. Info: www.hermitage.nl

1917, Romanov & revolutie

In de tentoonstelling '1917. Romanov & Revolutie' komt het jaar 1917 weer tot leven. Zoals altijd heeft de Hermitage in Amsterdam veel stukken gekregen uit het moedermuseum in Sint Petersburg. Daarnaast zijn er objecten uit het Russisch Staatsarchief in Moskou, het Artilleriemuseum in Sint Petersburg en documenten van het Instituut voor Internationale Sociale Geschiedenis te zien.

De objecten tonen het weelderige leven in Sint Petersburg door middel van etalages met onder meer japonnen, sieraden en kunst uit die tijd. Daarnaast de opkomst van de revolutie, met bijvoorbeeld Lenins officiële registratiekaart van de Staatspolitie. Talloze foto's laten zien hoe Rusland er toen uitzag.

De opvallendste objecten betreffen de privésfeer van de tsaar. Hun kleding, speelgoed, kindertekeningen, brieven, dagboeken en talloze foto's laten de toeschouwer meeleven tijdens de laatste jaren van hun leven, inclusief hun gevangenschap. Ook heel bijzonder is een facsimile van de Acte van Troonsafstand die Nicolaas II in Pskov tekende, een van de moordwapens en het telegram aan Lenin waarin de executie van de tsaar wordt medegedeeld.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden