Haci Halil wist wat voor risico hij liep

Taner Akcam is een van de weinige Turkse intellectuelen die de Armeense genocide erkennen. De 56-jarige schrijver en onderzoeker doet meer dan erkennen. Hij zet zich ook in voor een open discussie over de kwestie.

Een van Akcams boeken gaat over de historische gebeurtenissen in 1915, het jaar waarin bijna alle Armeniërs in het toenmalige Ottomaanse Rijk gedwongen werden om naar een woestijn in het zuiden te trekken. Akcam heeft ook meegewerkt aan de omstreden conferentie in Istanbul over de Armeense kwestie, die vorig jaar heeft plaatsgevonden. Deze conferentie zorgde voor veel opschudding. Turken wilden geen open discussie over de kwestie. Na hevige protesten van de Europese Unie en na de tussenkomst van premier Erdogan werd de bijeenkomst toch gehouden. Dankzij deze conferentie mochten onafhankelijke Turkse intellectuelen voor het eerst in Turkije openlijk hun mening over de kwestie verkondigen. Behalve een redevoering over de historische gebeurtenissen vertelde Taner Akcam op deze conferentie ook over Haci Halil uit Urfa. Een Turk die zijn leven op het spel heeft gezet om Armeniërs te redden.

Taner Akcam: „In 1995 had ik deelgenomen aan een symposium in de Armeense hoofdstad Jerevan, dat werd gehouden ter nagedachtenis van de gesneuvelden in 1915. Een van de organisatoren was Armeniër Greg Sarkisyan. Hij vertelde het volgende aan mij: ’Mijn vader is 90 jaar oud, mijn moeder 82. Mijn grootmoeder is vermoord nadat ze haar hebben verkracht. Daarvoor hadden ze haar echtgenoot opgehangen. Van een gezin met negen kinderen bleven alleen mijn vader en zijn vijfjarige zusje in leven. Het gezin van mijn moeder heeft een afwijkend verhaal, maar wel waard om door te geven aan de volgende generaties.

Mijn opa, mijn moeders vader, is in het bijzijn van zijn zwangere vrouw en vier kinderen opgehangen. Mijn opa had een collega, Haci Halil uit Urfa. Die had mijn opa beloofd om zich te zullen ontfermen over het gezin van mijn opa, in het geval hem iets zou overkomen. Hij had tegen hem gezegd dat hij zich geen zorgen hoefde te maken. De mensen voelden toen aan dat er erge dingen zouden kunnen gebeuren.

Maar een dergelijk drama hadden ze niet voorspeld. Ondanks de omvang van de tragedie heeft Haci Halil woord gehouden. De man heeft het gezin van mijn opa een jaar lang verborgen op zijn zolder.

Het huis van Haci Halil lag op een zeer ongunstige plek. Het gevaar bestond dat ze elk moment betrapt konden worden. De neef van mijn oma inbegrepen waren ze met zijn zevenen op die zolder. Haci Halil ging stiekem ook boodschappen doen voor die zeven mensen. Dag in, dag uit. En elke avond kookte hij zelf voor het gezin van zijn vriend. Zo nu en dan stuurde hij zijn twee vrouwen en zijn twee werksters weg voor familiebezoek, zodat de zolderbewoners naar beneden konden komen om een bad te nemen en hun kleren te wassen.

Twee van de kinderen gingen dood op de zolder. Haci Halil heeft die kinderen in het geheim ter aarde besteld.

Haci Halil wist wat voor risico hij liep. Als hij betrapt werd, zou zijn einde hetzelfde zijn als dat van zijn Armeense vriend. Bovendien waren zijn werksters op de hoogte van de Armeniërs op de zolder. Dat maakte het risico alleen maar groter, natuurlijk. Ze konden elk moment uit de school klappen. Haci Halil vermeed elk conflict met de werksters.

Ik ben een van de weinigen van mijn generatie die in leven bleef. Ik heb mijn leven te danken aan Haci Halil. Ik ben in Beiroet opgegroeid bij mijn oom en tante. In mijn jeugd nam ik actief deel aan nationalistische Armeense organisaties. Ons werd geleerd om te dromen van een onafhankelijk Armenië en om de Turken te haten. Ze leerden ons dat Turken bloeddorstige monsters waren. Ze hadden ons volk bijna uitgeroeid. Ik haatte de Turken, droomde van een onafhankelijk land. Maar ergens ver in mijn geheugen heb ik het verhaal over Haci Halil bewaard. Dat heeft ervoor gezorgd dat ik uiteindelijk een heel volk niet over één kam ben gaan scheren.

Ik wil mijn hand uitsteken, reiken naar de nieuwe Turkse generaties. Ooit werd hun land geregeerd door een groep moordenaars. Maar er waren ook mensen zoals Haci Halil in het toenmalige Turkije. Het erkennen van de genocide is ook een gebaar van respect voor mensen als Haci Halil’.”

Aksam vervolgt: „Op 24 april worden de slachtoffers van 1915 herdacht. De herdenkers denken op deze dag aan de duizenden die vermoord zijn of dood zijn gegaan door honger of ziekte. Er zijn uiteraard gevoelens van woede jegens de mensen die hier verantwoordelijk voor waren. Maar voor Greg Sarkisyan was Haci Halil zo belangrijk dat hij na de mis mijn hand heeft vastgehouden en een kaars heeft aangestoken voor de ziel van Haci Halil. We hebben samen gebeden voor de man uit Urfa.”

„Terug in het hotel realiseerde ik me wat ik die dag had meegemaakt. In Ecmiyazin, de belangrijkste kerk in Armenië, volgens de officiële Turkse lezing ’huis van kwaad’, had ik hand in hand met een Armeniër een kaars opgestoken en gebeden voor Haci Halil. Dit was een buitengewone ervaring. Ik kon de slaap niet meer vatten. De tranen rolden over mijn wangen. Ik heb Sarkisyan gebeld. Het was drie uur in de ochtend. Hij sliep ook niet. Ik zei hem dat ik het als een taak zag om het verhaal van Haci Halil door te vertellen. De hele wereld moest weten wie Haci Halil was.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden