Haarloos ideaal als teken van liefde voor de technologie.

Of je er nu te veel of te weinig van hebt, haar is altijd een probleem. Op het hoofd hoort nog steeds een weelderige haarbos te groeien. Maar op het lichaam mag geen haartje meer te zien zijn. Voor vrouwen is okselhaar taboe. Mannen behoren hun schouder-, nek- en borsthaar grondig bij te houden. Hoe komt het dat Nederland massaal aan het scheren, harsen, epileren en laseren is?

Uit recent Engels onderzoek blijkt dat negentig procent van de vrouwen in veel Westerse landen armen, oksels, benen en schaamstreek scheert. Het lijkt wel of het lichaam zonder die ingrepen onacceptabel is geworden. Volgens Anneke Smelik, hoogleraar Visuele Cultuur aan de Radboud Universiteit Nijmegen, nemen we met het haarloze ideaal bewust afscheid van onze dierlijke oorsprong. Smelik: “Haar geeft grenzen aan, tussen mens en dier, mens en machine, man en vrouw, volwassene en kind, en gezond en ziek. Een onbehaard lichaam staat voor beschaving en etiquette. Niemand wil er meer als baardaap bijlopen.“

Niet iedereen kan of wil aan dat ideaal voldoen. Een dertienjarig meisje verzucht op Haarweb.nl, een website voor mensen met haarproblemen: “Ik heb veel meer haargroei dan de meeste meisjes op mijn leeftijd. Dit maakt mij heel erg onzeker. Vooral het idee dat die haren nog tot mijn achttiende doorgroeien! Het zit op m'n gezicht, mijn buik en borsten, mijn rug en mijn armen en heel veel op mijn bovenbenen“. Ze is niet de enige. Onder het kopje 'hirsutisme', de medische term voor overbeharing, staan duizenden klachten en tips.

Dermatoloog en haarspecialist Ids Boersma onderschrijft de analyse van Smelik. Tijdens zijn spreekuur bij diverse Nederlandse ziekenhuizen wordt hij bestormd door zowel mannen als vrouwen met haarproblemen. Boersma: “Afgezien van het hoofd is het haarloze lichaam inderdaad het nieuwe ideaal. Niet alleen haar, maar alles wat enigszins afwijkt, moet worden verwijderd. Dat geldt ook voor rimpels, pukkels, vet en moedervlekken. Het ideale lichaam begint steeds meer op dat van een baby te lijken. Ontharing is een van de meest voorkomende manieren waarop met name vrouwen hun lichaam veranderen om aan het ideaal van jeugdigheid en aantrekkelijkheid te voldoen.“

De patiënten van Boersma bewegen vaak hemel en aarde om het weinig haar dat ze hebben te behouden, of juist om hun haaroverschot te verbergen. Boersma: “Aan de ene kant krijg ik patiënten op mijn spreekuur die kanker hebben, maar geen chemotherapie willen, omdat ze dan hun hoofdhaar verliezen. Aan de andere kant heb ik patiënten die publieke ruimtes mijden omdat ze bang zijn dat hun 'ziekte' ontdekt wordt. Hoewel lichaamshaar zijn overlevingswaarde verloren heeft, heeft het wel degelijk een psychologische en sociale functie. Mensen die niet aan de norm kunnen voldoen, lopen vaak met een enorm schaam- of schuldgevoel rond.“

Volgens Smelik is de obsessie met ons lichaam iets van de laatste tijd. “Vroeger stond de zorg om onze ziel centraal. In het materialistische wereldbeeld van velen is voor die ziel geen plaats meer. We hebben nog slechts het lichaam om ons om te bekommeren.“ Ze wijst verder op de technologie die voor handen is om het lichaam te cultiveren: “Technologie is een steeds belangrijkere rol in de samenleving gaan spelen. We proberen de wereld ermee onder controle te houden. Dat beheersingsdenken passen we nu steeds meer op ons eigen lichaam toe. We willen niet alleen de buitenwereld, maar ook onszelf perfectioneren.“ Daardoor identificeren we ons volgens Smelik tegenwoordig liever met machines dan met dieren.

Die wil om ons eigen lichaam te vormen, is volgens Smelik niet louter noodzaak. “In sommige gevallen hebben technologische snufjes een belangrijke functie. Ledematen van kunststof of metaal zijn heel handig. Miljoenen mensen dragen onzichtbare contactlenzen in plaats van opvallende brillen. Minuscule luidsprekertjes in het oor houden topsporters of beveiligers op de hoogte van informatie. Maar of technologie nu functioneel is of niet, we willen ook op machines lijken, Technologie is gewoon sexy.“ De hoogleraar noemt de aantrekkingskracht die het glimmende, gladde, spiegelende oppervlak van telefoons, auto's of laptops op ons uitoefent. Zelf zegt ze gecharmeerd te zijn van Space Nicky, een bewerkte foto van Micha Klein, die half vrouw, half robot is.

Het ideaal dat we onszelf voorspiegelen, wordt volgens Smelik verspreid en bevestigd door reclame, mode en kunst. Op de computer in haar Nijmeegse werkkamer verzamelt ze foto's van modellen die het haarloze ideaal belichamen. Tientallen foto's van strakke lichamen, ontblote bovenlijven en kale koppen komen voorbij. “In reclames en modefoto's wordt niet alleen het vrouwelijke, maar ook het mannelijke lichaam steeds haarlozer,“ concludeert Smelik.

Behalve met reclamecampagnes houdt ze zich bezig met film. Beroepshalve heeft ze ongeveer alle science fiction-films die de afgelopen eeuw zijn gemaakt wel gezien, inclusief The Terminator, Artifical Intelligence, Alien en The Matrix. Smelik is met name geïnteresseerd in de manier waarop cyborgs geportretteerd worden. De cyborg, half mens en half machine, toont ons volgens Smelik het beeld van de ideale mens in uitvergrote vorm. In de eerste science fiction films waren cyborgs nog krachtpatsers als Arnold Schwarzenegger en Jean Claude van Damme. Jude Law en Keanu Reeves bewijzen dat cyborgs ook jongensachtige trekjes kunnen hebben.

Hoewel films en foto's veel zeggen over onze idealen, is er een verschil tussen de fantasiewereld op het witte doek en de werkelijkheid. Smelik: “Het beeld dat regisseurs van cyborgs schetsen, loopt op de werkelijkheid vooruit. Wat ons in films en foto's voorgeschoteld wordt, is fysiek onmogelijk.“ De Nijmeegse hoogleraar noem dit de 'virtualisering van het lichaam': het lichaam wordt virtueel, onecht, onmogelijk. Ondanks de barrières die ons stoffelijke lichaam met zich meebrengt, probeert de Westerse mens op alle mogelijke manieren het lichaam te ontvluchten. Smelik: “De verandering van het lichaam, door plastische chirurgie of fitness, is een ontsnappingsstrategie. Het lichaam associëren we met lijden en verval. We willen weg van het vlees“.

Zo gezien is het ideaal van het haarloze lichaam een verkapt verlangen naar het eeuwige - lichamelijke - leven. Of dat mensen gelukkig maakt, is echter de vraag. “Er blijft een gapende kloof bestaan tussen het ideaal en de realiteit“, aldus Smelik. “Op een gegeven moment zal je moeten accepteren dat je lichaam aftakelt. Ga je tot je dood door met plastische chirurgie, dan kan dat onwezenlijk, bijna enge, resultaten hebben. In haar zucht naar de eeuwige jeugd heeft Connie 'Vanessa' Breukhoven (54) zich zo verbouwd, dat ze net een cyborg lijkt“. Hoewel ze zich kan voorstellen dat rimpels vanwege het groeiend aantal ouderen steeds normaler worden, acht Smelik de strijd rond het haarloze lichaam beslecht: “Slijm, snot, schilfers, bloed en haar zijn definitief taboe; we staan net zo lang voor de spiegel tot de laatste oneffenheden zijn weggewerkt“.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden