Haar is politiek

Discriminatie | Na een rel over haardracht op een Zuid-Afrikaanse meisjesschool woedt er wereldwijd een discussie over haar, racisme en politiek. "Een afro is anno 2016 nog steeds bedreigend omdat die staat voor iemand die onderdrukking niet accepteert."

Het Zuid-Afrikaanse meisje, ze moet een jaar of 14 zijn, houdt het protestbord omhoog en kijkt strijdvaardig de camera in. 'Mijn haar hoeft niet gerepareerd te worden, de blik van de samenleving op zwartzijn is kapot!', staat er op. Ze steunt het protest dat afgelopen weekend uitbrak op een meisjesschool in Pretoria, waar leerlingen woedend zijn over de 'racistische regels' voor haardracht. Die belemmeren hen hun haar te dragen zoals het van nature is.

Leerkrachten en leidinggevenden zouden de zwarte leerlingen lastigvallen en hen constant manen hun haar te 'fatsoeneren' en 'temmen'. De 13-jarige Zulaika Patel, leidster van het scholierenprotest in Pretoria en trotse draagster van een grote afro, vertelde de pers dat ze vanwege haar kapsel wel drie keer van school is veranderd. In de stad Port Elizabeth werd deze week een zwarte leerling verteld dat ze vanwege haar afro geen examen mocht doen.

De gedetailleerde regels voor 'algemene verschijning' op Pretoria High School for Girls, tot 1990 een geheel witte school, behelzen geen expliciet verbod op afro's. Maar de regels houden geen rekening met kroeshaar - toch de standaard in een Afrikaans land. Kroeshaar groeit eerder naar boven dan naar beneden en is niet altijd makkelijk te kammen of te bedwingen met een elastiekje. In de reglementen staat desalniettemin dat 'al het haar geborsteld moet zijn. Als het lang genoeg is moet het met een blauw elastiekje naar achteren vastgebonden worden in een paardestaart. Vlechten op het hoofd, dreadlocks en losse vlechten - natuurlijk of met nephaar - zijn toegestaan mits de diameter niet dikker is dan tien millimeter.'

Potloodtest

Het idee dat een leerkracht de dikte van de vlechten van zwarte schoolmeisjes met een liniaal zou inspecteren, doet oudere Zuid-Afrikanen vol afschuw denken aan de beruchte 'potloodtest' tijdens de apartheid. Daarbij werd een potlood gebruikt om iemands ras vast te stellen. Als het potlood makkelijk uit het haar gehaald kon worden, was de persoon 'geslaagd' en dus 'wit'. Als het enige inspanning vergde was de persoon 'gezakt' en 'kleurling'. De uitslag had consequenties voor de rechten die iemand had binnen het systeem; witte Zuid-Afrikanen hadden de meeste privileges, kleurlingen stond een tree lager en zwarte Zuid-Afrikanen stonden onderaan. Allen leefden gescheiden van elkaar.

Zwarte Zuid-Afrikanen die op een statusverhoging hoopten, mochten een alternatieve potloodtest ondergaan waarbij ze met een potlood in hun haar hun hoofd moesten schudden. Viel het potlood er spontaan uit tijdens het schudden, dan konden ze worden ingedeeld bij de 'kleurlingen'. De potloodtest leidde er daarom soms toe dat gemeenschappen of zelfs families, waarin meerdere typen haar kunnen voorkomen, uit elkaar werden gerukt. De test ging in 1994 pas officieel in de ban.

"Haar is in Zuid-Afrika altijd gebruikt als mechanisme voor segregatie", zo schreef fotograaf Wesley Fester, zelf van gemengde komaf, op een blog over de discussie in Pretoria. "De potloodtest is verwijderd uit onze statuten, maar niet uit onze nationale psyche. Zwarte mensen wordt nog steeds aangepraat dat de structuur en stijl van hun haar moet voldoen aan een eurocentrische versie van schoonheid en aanvaardbaarheid. Een moderne versie van de potloodtest bestaat nog steeds op onze scholen en zakelijke milieus."

Blauw haar

Vanwege de commotie in Pretoria deelde een bekende Zuid-Afrikaanse juriste, Kwanele Asante, een ervaring op zakelijk vlak. "In 1995 werd mij in Johannesburg een baan aangeboden bij een Amerikaans adviesbureau op de voorwaarde dat ik mijn 'haarstijl (lees: dreadlocks) zou heroverwegen'. Ik heb het aanbod afgeslagen."

Ook in de Verenigde Staten zijn zulke incidenten schering en inslag zegt de Afro-Amerikaanse 'haarhistoricus' A'Lelia Bundles. Haar over-overgrootmoeder, Madam C.J. Walker, begon in 1906 een baanbrekend bedrijf in haarverzorging voor zwarte Amerikanen. Bundles schreef een biografie over haar. "Aan het begin van het schooljaar is er in de VS altijd dit soort gedoe: jongens en meisjes die geen dreadlocks of afro's op school mogen dragen", vertelt Bundles. "Scholen proberen natuurlijk kroeshaar te scharen onder 'extreme kapsels' zoals blauw haar of hanekammen. Ook is er elke week wel ergens een zwarte man of vrouw die ontslagen wordt of een baan of promotie niet krijgt omdat zijn of haar natuurlijke haar niet professioneel zou zijn."

Ze zet haar bewering kracht bij met een mail met tientallen links naar 'haardiscriminatie' in de VS. "Zwarte Amerikanen worden pas serieus genomen als ze zoveel mogelijk hun best doen om wit te lijken. Huidskleur is lastig te veranderen dus vaak gaat die aanpassing via het haar. Dat wordt steil gemaakt met agressieve chemische middelen en hete tangen of vrouwen dragen sluike pruiken en weaves (nephaar in banen aan het eigen haar genaaid). Een stijl die in de jaren tachtig en negentig opkwam en een uiting is van het feit dat wereldwijd is de standaard van schoonheid nog steeds Europees is."

Bundles noemt ook massaal huidbleken in India, of oogvergrotingsoperaties in Zuid-Korea als voorbeeld. "Maar wat me bijzonder woedend maakt is dat anno 2016 wéér een generatie van zwarte meisjes in nota bene een Afrikaans land, waar kroeshaar de norm is, met hun identiteit moeten worstelen omdat ze nog altijd langs een witte meetlat worden gelegd."

Chemische ontkroesmiddelen

Bundles (64) heeft die worstelingen zelf ook meegemaakt. "Ik heb de afgelopen halve eeuw alle ontwikkelingen rond zwart haar aanschouwd en ondergaan. Als klein kind in de jaren vijftig mocht ik vlechten hebben. Maar begin jaren zestig moest mijn haar met een gloeiend hete kam steil worden gemaakt. Een proces dat pijnlijk kan zijn en tijdrovend is. Daarna werd het met chemische middelen steil gemaakt. Mijn haar was lang en sluik en daar kreeg ik veel complimenten voor. Toen ik eind jaren zestig, de hoogtijdagen van de zwarte burgerrechtenbeweging, mijn haar wilde knippen en een afro wilde dragen, leidde dat tot ruzie thuis. Nu kunnen we erom lachen, maar toen was het een drama."

Bundles' vader handelde in chemische ontkroesmiddelen. "Wat moesten mensen denken als zijn eigen dochter een afro had? Hij vond het ook oprecht lelijk en dacht dat ik geen vriendje of een baan zou krijgen. Veel van de afkeer van natuurlijk kroeshaar is geïnternaliseerd. De kritiek en afwijzing komt dus niet alleen van witte mensen, maar juist ook van zwarte mensen die niet tegen de status quo in kunnen of durven gaan. Gelukkig liet mijn moeder, die geen straighteners verkocht, me vrij en mocht ik een afro dragen. Ik kreeg niet dezelfde complimenten als voor mijn lange haar, maar het was 1969, ik was zeventien en ik voelde me enorm krachtig."

De afrorevolutie vanuit de VS, evenals ingewikkeld gevlochten creaties uit Afrika en dreadlocks vanuit Jamaica, luidden vanaf eind jaren zestig een nieuw tijdperk van zwarte schoonheid in. "Het was een revolutie omdat we ons niet voegden naar opgelegde schoonheidsstandaarden. Het omarmen van mijn natuurlijke haar ging gepaard met mijn politieke bewustwording; ik zag structureel racisme, maakte de moorden op Martin Luther King en Malcolm X mee, de opkomst van de Black Panthers, de oorlog in Vietnam. Veel witte mensen vinden een afro prima, maar mensen met macht zijn er nog bang voor. Een afro staat voor zelfverzekerdheid, zelfexpressie en zelfwaarde. Een afro staat voor iemand die onderdrukking, via haar en andere schoonheidsidealen, niet accepteert. Dat is de bedreiging waar mensen met macht bang voor zijn en daarom protesteren die Zuid-Afrikaanse meisjes. Dit gaat om veel meer dan alleen een kapsel."

Vooral voor zwarte vrouwen heeft haar veel betekenis, meent Bundles. "Onze geschiedenis, onze voorouders, onze migratie is aan ons haar af te lezen omdat het zo ontzettend divers is. Het type krul verandert elke dag, elk decennium, met de jaargetijden. Ook de rituelen van het vlechten en verzorgen die ons als kinderen urenlang met onze moeders en zussen bezighielden, maken van ons haar meer dan iets wat gewoon op ons hoofd groeit. Het herbergt onze identiteit."

Het ontbreken van die haarrituelen tussen de uit Lesotho geadopteerde 12-jarige Kaylee Bokma en haar Friese moeder waren voor de Soedanees-Nederlandse documentairemaakster Bibi Fadlala (38) reden om de film 'Dat haar!' te maken. Dit najaar komt die op tv. Fadlala volgt de jonge tiener in een zoektocht, via kapsalons en zwarte vrouwen, naar Kaylee's zwarte identiteit. "In het begin zit ze letterlijk in de knoop, maar gaandeweg komt ze er samen met haar moeder uit."

Fadlala, die zelf veel experimenteert met haar kapsels en zich als jongere weinig aantrok van heersende schoonheidsidealen, wil met de film laten zien hoe zwarte mensen zich altijd moeten aanpassen aan het witte ideaal. "Ik heb ook bepaalde gebruiken van mijn ouders weggedaan omdat je meekrijgt dat je je zoveel mogelijk moet aanpassen om te slagen en geaccepteerd te worden. Haar is een belangrijk symbool. Ik vind het wel bijzonder dat die meisjes uit Zuid-Afrika hun natuurlijk haar omarmen. Kaylee is daar een stuk onzekerder over. Ze ziet in Friesland niemand die op haar lijkt en weet niet hoe ze met haar haar om moet gaan, haar moeder ook niet."

Met haar film wil Fadlala kroeshaar niet problematiseren, maar juist vieren. "Je ziet hoe liefdevol andere zwarte vrouwen met Kaylee's haar omgaan, dat ze zeggen dat ze trots op zichzelf mag zijn zoals ze is. Maar ik vind ook dat zwarte vrouwen niet moeten hoeven kiezen. Nu eens een afro, dan weer nepvlechten, of een weave met felle kleur." Die houding past in deze tijd, waarin alles mag: zelfs de 'afrofuturistische' look - een mengeling van oude Afrikaanse haarstijlen en een futuristische kijke op haardracht - is steeds gangbaarder. "Waarom mag een zwarte vrouw geen blond, steil haar hebben? In deze tijd kunnen al die stijlen naast elkaar bestaan. De natural movement vind ik soms wel een beetje heftig."

Conservatief steil bobje

Fadlala verwijst naar een beweging die natuurlijk kroeshaar bepleit en wereldwijd opgeld doet. "Maar die levert weer nieuwe dogma's op die ik vind neigen naar dezelfde dictaten als het westerse schoonheidsideaal. Alleen een grotere krul en een bepaalde lengte is goed genoeg."

A'Lelia Bundles vindt de natuurlijke beweging juist bemoedigend. "De markt verandert mee, er zijn producten gericht op verzorging in plaats van verandering. En je ziet zwarte vrouwen in de VS met macht, Ursulla Burns, de baas van Xerox bijvoorbeeld, met hun natuurlijke haar."

Maar de machtigste Amerikaanse vrouw, Michelle Obama, heeft nog steeds een conservatief steil bobje. De Nigeriaanse schrijfster Chimamanda Adichie, die de frase 'haar is politiek' vaak gebruikt, beweert dat "als Michelle Obama een afro had gehad, Barack nooit president was geworden. Want dan zou ze als radicaal zijn weggezet".

De schrijfster vindt het geen toeval dat Michelle op een cover van The New Yorker uit 2008, over de geruchten dat Obama een moslimterrorist was, met een grote afro en in legertenue werd afgebeeld. Bundles: "Helaas moet ik Adichie daarin gelijk geven. We zijn er nog lang niet."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden