Haakmat: Alleen Bouterse kan de macht in Suriname ten goede keren

Tijdens een drie uur durend interview ondervroeg Gerard van Westerloo, hoofdredacteur van de Groene Amsterdammer, vrijdag voor de VPRO-radio mr. drs. André Haakmat. De gewezen vice-premier van Suriname kreeg bekendheid als de intellectuele motor van de regering die werd geïnstalleerd na de staatsgreep van Desi Bouterse in februari 1980. De afgelopen zestien jaar leefde Haakmat als balling in Nederland, nadat hij in Suriname ternauwernood een aanslag overleefde. Hier was hij nauw betrokken bij het Surinaamse verzet tegen Bouterse, die inmiddels adviseur van staat is. Dit jaar keerde Haakmat naar zijn geboorteland terug, om zich met Bouterse te verzoenen én om met zichzelf in het reine te komen. Dinsdag stond op deze plaats Haakmats visie op de Surinaamse politiek. Vandaag een bewerking van die passages uit het interview waarin Haakmat spreekt over zijn relatie met Bouterse en diens rol in de Surinaamse samenleving.

“ Het was eind 1981, tegen slaaptijd, een uur of twaalf, toen ik door twee mannen plotseling van huis werd opgehaald. We reden naar het Brocopondo-stuwmeer en daar ontvouwde Bouterse in een stormachtige nacht zijn visie op de uiteindelijke toekomst van Suriname. Op de manier zoals dat bij hem gaat, plotseling scherpe wendingen gevend aan gesprekken, waarin ernst en luim elkaar afwisselen. Hij heeft daar een soort triumviraat geconstrueerd met mij en Horb, die toen de tweede man was van het leger en mede-architect van de staatsgreep, een man die naderhand, kort na de decembermoorden, zichzelf aan elastiek zou hebben opgehangen.

Wat de decembermoorden betreft staat vast dat we Bouterse daarvoor verantwoordelijk moeten houden, een verantwoordelijkheid overigens die hij later ook op zich heeft genomen door te zeggen: Ik was de hoogste bevelvoerende militair en als zodanig verantwoordelijk.

Er heeft zich in die nadagen van 1982 een proces voltrokken dat nog psychologisch onderzocht moet worden: iedereen was buiten zinnen. We weten absoluut niet hoe de beraadslagingen van de militairen zich hebben voltrokken, maar het is van belang om te weten wie het vuurtje hebben aangewakkerd, wie de lijst met mensen die gedood moesten worden hebben aangevuld en wie degenen zijn die op dat moment matigend hebben opgetreden. Ik vraag me af wat Bouterse's aandeel was. Want je kunt natuurlijk nog zo'n formele verantwoordelijkheid dragen, ik wil weten of hij hoogstpersoonlijk mijn vriend Cyrill Daal met een pistool heeft doodgeschoten. Zolang er niet een grondig onderzoek komt naar de decembermoorden en we weten wie welke rol precies heeft gespeeld in deze affaire, moeten we oordelen opschorten.

Ik heb in de eerste ontmoeting die ik na zestien jaar met Bouterse had uitvoerig met hem gesproken over de vraag of hij de grote spil is in een cocaïnenetwerk. Hij heeft toen categorisch alle beschuldigingen ontkend en gezegd dat deze hele strafzaak niets zal opleveren. Hij was zo stellig in zijn antwoord, dat ik er niet anders over kan denken.

Ik ben een realpolitiker, en de machtspositie van Bouterse is onaantastbaar en heeft nog niet eens zijn volheid bereikt, dit voor degenen die hem graag vandaag nog in het gevang willen zien belanden. Van de mensen die nu de macht hebben, is er maar één man die die macht ten goede kan doen keren en dat is uitgerekend Desi Bouterse. Dat komt nu eenmaal omdat hij de positie heeft die hij heeft. Ik moet er niet aan denken dat een ander die sleutelrol zou moeten vervullen. Vanaf het prilste begin, en ik heb veel meegemaakt in de politiek, heb ik hem altijd de meest bedachtzame, de meest verantwoordelijke en de meest stabiele gevonden.

Van alle mensen die hier in het verzet zaten, was er eigenlijk maar één die aan de dood was ontsnapt, en dat ben ik. Op die anderen is geen aanslag gepleegd op 8 november, vier weken voor de moord van 15 december.

Daal was bij mij op bezoek, hij ging om een uur of één weg. Ik ging slapen en om een uur of drie hoorde ik een auto stoppen. Ik hoorde militaire laarzen mijn erf opkomen. Daal had de code om op een bepaalde manier te toeteren en dan kwam ik voor het raam. Er werd op die manier getoeterd, dus ik denk: Daal is zeker iets vergeten. Terwijl ik bezig was mij naar het raam te begeven, werd de boel daar finaal aan flarden geschoten. Wat men dacht dat mijn schaduw was, was de schaduw van een papayaboom die wiebelde in de late avondwind. Dat heeft mijn leven gered, want die lui kwamen het erf op en ik hoorde de één tegen de ander zeggen: laten we maar gauw weer weggaan want hij moet dood zijn. Wie die aanslag heeft gepleegd, wat er de bedoeling van was, ik zou het tot op de huidige dag niet weten, maar de angst zat wel in m'n benen, want naar aanleiding van die aanslag ben ik gevlucht en dan neem je dat beeld gewoon met je mee.

Ik heb van verschillende mensen gehoord dat Bouterse achter de aanslag zou zitten. Ik heb het hem niet gevraagd. Ik ging dat gesprek met hem aan om bepaalde zaken recht te zetten, we hebben het programma niet helemaal afgewerkt, dat hebben we dus ook zo afgesproken. Ik kon ook niet langer blijven dan de tijd die ik daarvoor had uitgetrokken, maar over de essentiële zaken, daar behoort dit niet toe, ben ik tevreden.

Een paar weken later waren de 8-decembermoorden. Dan denk je: dit had mij dus eigenlijk ook kunnen overkomen.Dat is dus echt traumatisch. Ik ben jaren in therapie geweest om van die angst bevrijd te raken, maar ja eigenlijk is dat pas gebeurd toen ik Bouterse weer zag.

Voor mij stond vast dat het eens zou moeten gebeuren. Want er was ook nog een tweede feit, de dood van Hoost en van Daal. Twee mensen die niets hebben misdaan en die niets hebben gedaan wat niet uit mijn koker is voortgekomen. Ik kon hun dood steeds moeilijker verdragen. Als er iemand daar had moeten liggen, had ik het moeten zijn. Verder speelt dat ik mijn vader niet heb durven begraven. Die dingen gingen steeds meer in morele zin ook kwellen. Het benauwde me steeds dat ik zou moeten sterven zonder van die drie mensen op een behoorlijke wijze afscheid te nemen.

Het is een beetje wrang dat het Bouterse is die heeft mogelijk gemaakt dat ik met het verleden in het reine kon komen door dat bezoek mogelijk te maken. Dat is dan weer iets wat mij tot een zekere dankbaarheid jegens hem stemt.

Bouterse begroette me met warme persoonlijke belangstelling. Dat heeft veel doen wegsmelten van wat ik toch aan reserves had. Hij vroeg naar mijn zoon Pascal. Iedere andere opmerking zou gewoon geen doel treffen, ik had me voorzien van een bepantsering. Iets anders dan die opmerking zou daar niet doorheen prikken, maar wel die ene opmerking over Pascal. Kijk, maar dan moet je wel weten hoe die verhouding vader/zoon ligt. Daarna heeft hij uit zichzelf die dingen aan de orde gesteld die ik ook op mijn lijstje had. Het is nou eenmaal zo op het politieke schaakbord: als je de openingszet verliest heb je bijna de wedstrijd verloren.

Ik denk vanaf de eerste dag dat we elkaar hebben onmoet een onderstroom van gevoelens is gebleven die al die jaren onaangetast is gebleken. Hoe dat van daaruit verder moet, en of dat bestand is tegen die twee zaken die ik net genoemd heb - wat komt er uit de 8-decembermoorden, wat levert die vervolging in de cocaïnezaak op - dat zien we dan wel. Maar nu ben ik in vrede met mezelf dat ik heb kunnen doen wat mij zestien jaren gekweld heeft.

Iedereen die denkt dat het Suriname van de komende vijf à tien jaar een Suriname zonder Bouterse is, dwaalt en droomt. Natuurlijk zal ook zijn einde komen, maar de komende vijf à tien jaar zal hij niet weg te denken zijn uit het politieke machtscentrum.

Wat ikzelf ga betekenen in Suriname moet denk ik nog verborgen blijven in de schoot van de toekomst. Ik denk dat de Surinaamse samenleving op heel wat terreinen nuttig gebruik zal kunnen maken van mijn expertise op allerlei niveau. Maar het is met de figuur Haakmat zo dat hij nooit terecht is gekomen op die plaats die hij zelf wil, maar steeds op die plaats waarvan anderen menen dat die het beste voor hem is.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden