Gus Dur, het milde gezicht van de islam

Indonesië krijgt een blinde, zieke, maar ook gematigde president. Moslimleider Abdurrachman Wahid moet vooral rust brengen in het land dat brandt. Vanuit de coulissen was hij meesterlijk als tegenspeler, maar de grote vraag is: kan hij zélf beleid maken?

Op bezoek in Nederland, gaf de Indonesische moslimleider Abdurrachman Wahid onlangs tot half drie 's nachts interviews. Hij ging er eens goed voor zitten. Want, zei Wahid, de volgende keer zou hij het wel eens te druk kunnen hebben voor gezellig gebabbel - omdat hij dan waarschijnlijk als president Nederland zou bezoeken.

Hij heeft, tot ieders verrassing, gelijk gekregen. Gisteren werd Abdurrachman Wahid, bijgenaamd Gus Dur, gekozen tot de nieuwe president van Indonesië. De 59-jarige moslimleider, voorzitter van de grootste moslimorganisatie in het land, is als lachende derde tevoorschijn gekomen uit het titanengevecht tussen de zittende interim-president Habibie en de gedoodverfde winnares Megawati Soekarnoputri.

Nog tot deze weken namen weinigen de ambities van Wahid serieus. Hij zei wel dat hij ,,bereid'' was president te worden. Maar dat deed hij met zoveel slagen om de arm dat algemeen werd aangenomen dat hij in werkelijkheid vooral aan de presidentsverkiezingen meedeed om zijn politieke bondgenote Megawati Soekarnoputri te helpen. Hij zou vast op het laatste moment zijn kandidatuur intrekken. Dat moet ook Megawati hebben verwacht. Tot ze slechts één uur voor de stemming in het Indonesische Volkscongres hoorde dat er maar twee kandidaten over waren: zijzelf, en Abdurrachman Wahid. Haar tranen inslikkend stond ze dezelfde middag als verliezer op het podium.

Indonesië - qua inwonertal het vierde land ter wereld - krijgt een blinde, zieke president. Door suikerziekte en twee hersenbloedingen is de altijd vrolijke Gus Dur op 59-jarige leeftijd een lichamelijk wrak. Hij zit op slechte dagen in een rolstoel. Zelf vond hij twee jaar geleden nog dat hij vanwege zijn handicaps nooit president zou kunnen worden. In een interview met Trouw zei hij korzelig op de vraag of hij ambities had: ,,Ik? Dat kunt u toch wel zien.''

Westerse landen die de hervormingsgezinde moslimleider op het politieke toneel wilden houden, regelden dit voorjaar oogoperaties in dure ziekenhuizen in Europa en de VS. Zonder resultaat. Pas nog viel Gus Dur bijna van een podium bij een openbaar optreden. Zelf kon hij niet naar beneden stappen, zijn secondanten vertilden zich aan zijn forse gewicht. Gisteren moest een ander zijn hand vasthouden bij het ondertekenen van de documenten van zijn beëdiging.

Zijn kwetsbaarheid is niet zonder politieke risico's. De blinde president moet straks wetten tekenen. Maar aan zijn geheugen mankeert niets, zei hij een paar weken geleden nog vol trots. Hij lijkt nieuwe energie gevonden te hebben nu hij opeens is gekroond tot redder van de natie.

Houdt hij het fysiek vol, dan is moslimleider Wahid lang geen slechte keus als president. Hij is een verzoener in hart en nieren, een man zonder vijanden, aanstekelijk enthousiast, met een groot charisma. Wahid zou nog wel eens beter in staat zijn het land te hervormen dan Megawati Soekarnoputri, omdat hij een veel breder publiek aanspreekt. Megawati is vooral de kampioen van de armen in de steden, de jongeren en de bevolking op Java. Gus Dur geniet ook buiten al die kringen veel ontzag. Hij wordt op handen gedragen door moslims én niet-moslims, door hervormers én door de oude garde. Zelfs de aanhang van Megawati zal niet snel met rotte eieren gooien naar Gus Dur. Hooguit vinden sommige intellectuelen in Jakarta dat hij een onvoorspelbare draaikont is.

Over één ding zijn vriend en vijand het echter eens. ,,Gus Dur is het milde gezicht van de islam'', zegt een Indonesische politicoloog. De nieuwe president komt uit een beroemde, Javaanse familie van islamitische schriftgeleerden. Zelf studeerde hij Arabisch in Cairo en literatuur in Bagdad. Zijn grootvader was mede-oprichter van de moslimorganisatie Nahdlatul Ulama (NU). De 40 miljoen leden van de NU zijn vooral eenvoudige plattelandsbewoners, moslims die de leer van de Koran vaak zonder enige moeite combineren met het geloof in de traditionele Javaanse geesten. Wahid werd in 1984 voorzitter van de NU.

Moslim-fundamentalisme is de NU normaal gesproken vreemd, hoewel NU-leden onlangs opriepen tot een 'heilige oorlog' tegen de VN-interventiemacht op Oost-Timor. Maar in de praktijk is de NU een inkeurige organisatie, die koranschooltjes, medische zorg, armenhulp en zelfs les in democratisering aanbiedt aan zijn leden.

In politiek opzicht is Gus Dur vaak een stuk vooruitstrevender dan zijn achterban. Wat hem betreft had ook een vrouw president kunnen worden. Hij wil voorkomen dat Indonesië een moslimstaat wordt, al is de meerderheid van de bevolking islamitisch. Geloof is een privé-zaak. ,,Hooguit veertig procent van de moslims in dit land houdt zich aan het geloof'', is een bekende stelling van Gus Dur. ,,Meer dan vijftig procent niet. Samen met de 14 procent andersgelovigen hebben zíí de meerderheid in het land.''

Maar in het parlement krijgt de nieuwe president straks óók te maken met conservatievere moslims, aan wiens stemmen hij mede zijn verkiezing dankt. Een blok moslimpartijen nomineerde hem, en pas daarna stelde ook de eigen partij van Gus Dur, de PKB, voor om hem te laten meedingen. Die conservatieve moslims zullen wisselgeld eisen. Gus Dur zal dan zijn talent om Jan en alleman te vriend te houden, nog hard nodig hebben.

Hij bewees dat talent in de jaren dat president Soeharto nog comfortabel aan de macht was in Indonesië. Abdurrachman Wahid speelde een hoofdrol in het machtsspel rond de val en opvolging van Soeharto, dankzij zijn behendig en tactisch opereren. Hij wist steeds onafhankelijk te blijven. Zo manoeuvreerde hij de NU-organisatie uit het rigide politieke systeem van Soeharto. Wahid slaagde erin zijn organisatie los te maken van de moslimpartij PPP, een van de drie toegestane politieke groeperingen.

Aan de andere kant zorgde hij er steeds voor in contact te blijven met alle stromingen binnen de samenleving, van Soeharto en het leger tot en met de rivaliserende moslimorganisatie Muhammadiyah van Amien Rais, de huidige voorzitter van het Volkscongres. De manier waarop Wahid opereerde, was omstreden. Soms waren zijn stappen ondoorgrondelijk, en twijfelde men aan zijn goede bedoelingen. Waarom liet hij bijvoorbeeld zijn 'zus' Megawati zo openlijk vallen in de zomer van 1996 toen zij voor een confrontatie koos met het regime over haar gedwongen aftreden als leidster van de PDI-partij?

Wahid had haar steeds gesteund in haar oppositie tegen Soeharto. Maar na de gewelddadigheden in Jakarta rond haar aftreden in '96, nam hij afstand. Hij vond haar 'onervaren': het had haar niet mogen overkomen de controle over haar groepering te verliezen. Binnen zijn eigen NU had Wahid ook met aanvallen op zijn leiderspositie te maken, maar steeds wist hij overeind te blijven.

De moslimvoorman ging zelfs zover Soeharto in het openbaar de hand te schudden. Een jaar later, in maart 1997, vertoonde hij zich met Tutut, de in Indonesië weinig geliefde dochter van de president, om haar voor te stellen aan zijn achterban als ,,een mogelijk toekomstig leidster van het land''. Achteraf bezien is het spel van Wahid tegelijk ragfijn en glashelder. Zijn analyse was dat er geen toekomst was voor het regime-Soeharto. ,,Het is duidelijk dat dit systeem, waarin een klein aantal families het voor het zeggen heeft, ongeschikt is te reageren op de crises van vandaag-de-dag'', zei hij eind '97.

Onvermijdelijk zou Soeharto ten onder gaan: ,,Te veel is gedaan om weinigen te plezieren, te weinig voor het gewone volk. Het protest groeit.'' En de politieke elite, de entourage van president Soeharto, was volgens hem niet bij machte dan wel van plan het tij te keren. ,,Er zitten hooligans in het parlement, maffia. Die mensen zijn bereid alles te doen om hun positie te behouden. Ze schromen niet hele bekwame bestuurders weg te sturen, mensen die het land wel kunnen redden.''

Voor Wahid stond voorop dat de chaos dreigde. En dat daarin alles kon gebueren, ook een herhaling van het bloedbad als in de jaren '65 en '66, toen Soeharto de macht overnam van Soekarno. De NU-leider wilde duidelijk maken dat hij de lont uit het kruitvat kon halen. Daarom veroordeelde hij de confrontatie en pleitte openlijk voor een geleidelijke overgang. Om Soeharto - en diens achterban in Golkar en het leger - voor zich te winnen, verzoende hij zich in het openbaar met de president. En daarom vertoonde hij zich met Tutut: Wahid wilde onderstrepen dat de toekomst van Soeharto's kinderen (en die van de oude elite) in zijn handen veilig was.

En dit had resultaat: voor de televisie stemde Soeharto vorig jaar mei in met hervormingen en zijn vertrek. Bij die toespraak was op de achtergrond een man zichtbaar naast legereider Wiranto: Abdurrachman Wahid. Zijn verschijning was des te opmerkelijker omdat hij enkele maanden daarvoor was getroffen door een hersenbloeding, en vrijwel niemand nog rekende op een prominente rol.

Terwijl oppositieleiders als Amien Rais buiten met de studenten op de barricaden stonden, maakte Wahid met zijn optreden duidelijk dat hij boven de partijen wilde staan en garant stond voor een waardige machtsoverdracht. Nu hij president is geworden, is de vraag of Wahid zijn tactiek van onvoorspelbare meesterzetten kan volhouden. Voortaan moet hij zélf het beleid maken. Hij kan niet meer, zoals vroeger, volstaan met het vanuit de coulissen geven van strategisch tegengas.

Onvoorspelbaar blijft Wahid. Zo was hij als een van de eersten vóór een referendum op Oost-Timor. Maar toen de uitslag kwam, verwierp hij die, mopperend dat de VN-missie in Dili 'niet neutraal' heeft geopereerd. Binnenkort moet blijken wat hij waar kan maken van zijn voorstellen om bijvoorbeeld de welvaart in het land eerlijker te verdelen. Wahid zal dan te maken krijgen met de macht van de Soeharto-conglomeraten. Bijna alle grote bedrijven zijn nog in handen van vrienden van de oude president.

Binnenkort moet ook blijken of Wahid voor elkaar kan krijgen dat bijvoorbeeld de beerput opengaat in het Bank Bali schandaal - hij zal daarbij ongetwijfeld ex-president Habibie tegenover zich vinden. Zal het Wahid lukken om, zoals hij heeft voorgesteld, de door geweld geplaagde provincies Atjeh en de Molukken een referendum aan te bieden? Hij zal daarbij te maken krijgen met het leger, dat niets ziet in zulke plannen. En met de partij van Megawati, die de 'eenheidsstaat' Indonesië wil behouden.

Het huidige Indonesië is een land met bijna onoplosbare problemen. De economie ligt in puin, bijna alle bedrijven zijn banktechnisch failliet, corruptie tiert nog even welig als voorheen, het overheidsapparaat is verziekt door bureaucratie, het leger weigert zijn oppermachtige positie op te geven en de bevolking is teleurgesteld over het uitblijven van echte veranderingen.

Maar als Wahid eerst eens rust zou kunnen brengen, is al heel wat bereikt. Tot nu toe waren daarvoor in Indonesië altijd militairen nodig, geen democratisch gekozen burgers.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden