Gun het brein af en toe een dutje

De hersenen moeten elke dag grote informatiestromen verstouwen. In zijn boek 'The Organized Mind' geeft psycholoog, neurobioloog en auteur Daniel Levitin uitleg over de hersenen en praktische tips voor een fit brein.

Met dit verhaal kon niets misgaan. Leek het. Want van de adviezen in 'The Organized Mind; thinking straight in the age of information overload' kon ik er in de dagen voor ik het schreef aardig wat afstrepen.

Ik was op tijd naar bed gegaan. Slaap uitstellen, waarschuwt de psycholoog, neurobioloog en schrijver Daniel Levitin, onderzoeker aan de McGill Universiteit in Montreal, is geen verstandige vorm van tijdmanagement. Een korte nacht maken omdat je zijn boek nog niet uit hebt, waarschuwt hij in het boek, betekent dat je hersenen niet de gebruikelijke tijd krijgen om je waarnemingen en ervaringen te ordenen en te verbinden met dingen die al langer in je hoofd zitten. 'We zijn nog maar pas begonnen te begrijpen hoe enorm veel cognitieve verwerking er plaatsvindt terwijl we slapen.'

Ik had mijn activiteiten gedoseerd. Zo nu en dan Levitins boek weggelegd en mezelf toegestaan mijn gedachten de vrije loop te laten, en dan meteen mijn hond ook maar. Die manier van nadenken heeft je hoofd regelmatig nodig, sterker nog, het is de standaardmanier van functioneren, de ruststand, waarin je neuronen in wijdse netwerken actief zijn en informatie uit allerlei delen van je hersenen heen en weer klotst zonder dat je er iets mee moet. Op commando of omdat er iets loos is schakelt je brein over naar 'aandacht', met concentratie op één taak. Maar daar wordt het moe van.

Ik had zelfs een middagdutje gedaan. Dat gun ik mezelf regelmatig sinds ik niet meer op een kantoor werk. Dat stond namelijk niet in Spanje of China, dus een wegsoezende collega zou er wat vreemd zijn aangekeken. Het genoegen dat het me geeft, roep ik overigens niet meer van de daken sinds een buurvrouw informeerde hoe oud ik eigenlijk was, maar Levitin veegt dat vooroordeel met het gezag van PET- en MRI-scans van tafel: 'Er is een reden dat dutjes zo fijn zijn. Ze zijn een belangrijke factor bij het resetten van uitgeputte neurale circuits. Mensen verschillen enorm in de mate waarin ze dutjes nuttig vinden. Maar voor degenen bij wie het helpt, kunnen ze een grote rol spelen bij creativiteit, geheugen en efficiency. Dutjes van meer dan zo'n veertig minuten kunnen overigens contraproductief zijn, dan maakt het slapen je sloom.'

Kwartiertje. Check.

Zo'n boek is 'The Organized Mind'. Het ene moment zo technisch dat je zin krijgt de uitweidingen over acetylcholine, noradrenaline en een handvol andere boodschapperstoffen in het brein maar even over te slaan, het volgende moment uitweidend met praktische adviezen en - een ander woord is er niet voor - zorgzaam. En dat kan het brein best gebruiken. De gemiddelde Amerikaan kreeg in 1985 elke dag een hoeveelheid informatie toegediend die overeenkwam met 35 kranten. In 2011 was het vijf keer zoveel. Hoe gaan we daarmee om, en kan dat beter, op basis van kennis die de neurobiologie de laatste jaren heeft opgedaan?

Assistenten

Levitin heeft veel geleerd van de manier waarop directeuren van grote bedrijven en andere succesvolle mensen omgaan met de nog veel indrukwekkender informatiestroom die zij moeten verstouwen. Ze krijgen daarbij natuurlijk de hulp van assistenten die de informatie voor hen filteren en aanbieden op momenten dat er echt iets mee moet - ze plannen trouwens ook tijd in voor dutjes.

In feite, schrijft hij, zijn die assistenten een verlengstuk van het netwerk van neuronen in de hersenen dat voor minder hooggeplaatste mensen dat filterende en organiserende werk zelf moet doen: de 'executieve functie'. Het hersendeel dat achter ons voorhoofd zit, de prefrontale cortex, speelt daarin een belangrijke rol. En als die assistenten, of de prefrontale cortex, hun werk goed doen, loopt de dag op rolletjes. 'Ik heb door mijn werk als onderzoeker de gelegenheid gehad om gouverneurs te ontmoeten, ministers, beroemdheden uit de muziek en hoofden van bedrijven uit de Fortune 500. Hun vaardigheden en wat ze bereikt hebben zijn heel verschillend, maar als groep is er één constante. Het viel me vaak op hoe bevrijdend het voor ze is niet te hoeven piekeren of ze niet ergens anders zouden moeten zijn, of met iemand anders zouden moeten praten. Ze nemen de tijd, maken oogcontact, ontspannen en zijn er echt voor hun gesprekspartner.'

Dat is het ideaal om na te streven. Maar voor de meeste mensen ziet de praktijk er anders uit. Het lezen van Levitins boek werd bijvoorbeeld vaak onderbroken voor uitstapjes op internet. Een enkel woord dat een associatie opriep kon al voldoende zijn om even iets te googlen. Het woord 'geld' leverde de onweerstaanbare behoefte op, met de telefoon even het banksaldo te controleren. Langer dan een half uur geen e-mail checken is haast niet te doen. En als er mail is, moet die beantwoord worden, soms heel uitgebreid, ook al loopt de leestaak zienderogen vertraging op.

Hier is afkicken het advies, door e-mail nog maar een keer of drie per dag te lezen. Want dat is Levitins diagnose: het is een verslaving, fysiek aanwijsbaar in het brein. 'Elke keer dat we een e-mail wegwerken, op wat voor manier dan ook, voelen we dat we een prestatie hebben geleverd en onze hersenen krijgen een stoot beloningshormonen, die ons vertellen dat we iets hebben klaargespeeld. Elke keer als we Twitter of Facebook checken, komen we iets nieuws tegen en voelen we ons sociaal meer verbonden (op een rare, onpersoonlijke cybermanier) en krijgen we weer een stoot beloningshormonen. Maar bedenk: het is het domme, op nieuwigheden beluste deel van het brein, dat het limbische systeem aanstuurt dat dit plezierige gevoel opwekt, niet de vooruitziende, plannende centra van gedachten van hoger niveau in de prefrontale cortex.'

Andersom is het negeren van binnenkomende berichten juist een vermoeiende aangelegenheid. Als je weet dat er een e-mail is binnengekomen maar je leest hem bewust niet, daalt je IQ in die periode met tien punten. Dat komt, omdat je op dat moment aan het multitasken bent. Het lijkt alsof je tegelijk werkt en aan die mail denkt, maar dat kan je prefrontale cortex helemaal niet. In plaats daarvan schakelt hij voortdurend van de ene taak naar de andere, en daardoor worden ze allebei slecht gedaan.

Erger nog, informatie die je opdoet terwijl je met meer dingen tegelijk bezig bent, kan verdwalen. Bij scholieren die tijdens het huiswerk maken ook tv keken, bleek de opgedane informatie vooral naar het striatum te gaan, een deel van de hersenen dat vaardigheden vastlegt, en niet naar de hippocampus, waar feiten en ideeën worden opgeslagen.

Flow

Behalve dat het afleidt van taken, is het probleem met sociale media dat het overal over kan gaan. Is het een triviale mededeling of een aankondiging van een ramp? Moet er meteen op gereageerd worden, of later, of nooit? Allemaal beslissingen, die de hersenen veel energie kosten. Levitin vertelt over een student van hem uit toen nog communistisch Roemenië, die hij verstijfd tegenkwam in een winkel bij de afdeling pennen. Ze had er een nodig, maar zoveel soorten had ze nog nooit gezien, ze was al een uur alle labels aan het lezen.

Volgens Levitin lijkt het erop dat het brein maar een bepaald aantal beslissingen per dag kan nemen. En het maakt niet automatisch onderscheid tussen belangrijke en onbelangrijke beslissingen. Dus in de loop van de dag is, mede dankzij de vele verleidingen van internet, het quotum bereikt, en is een mens verder tot vele domheden in staat. Of gewoon moe zonder dat hij weet waarvan. Dan lees je een bladzij zonder dat je nog iets opneemt, of je vingers liggen moedeloos op het toetsenbord.

Het omgekeerde van die toestand is flow, een gelukzalige toestand waarin alle besef van jezelf en de wereld om je heen verdwijnt en alleen het werk waarmee je bezig bent bestaat. In je brein ontstaat dan een bijzondere situatie, waarbij een aantal onderdelen niet meer meedoet: het deel van de prefrontale cortex dat zich bezighoudt met kritisch volgen van waar je mee bezig bent, en de amygdala, het orgaan waar emoties als angst en agressie zetelen.

Flow kun je niet zomaar oproepen, maar je kunt er wel de voorwaarden voor scheppen. De taak die je aan het doen bent moet niet te moeilijk zijn (dan komt faalangst naar boven) en niet te makkelijk (dan verslapt je aandacht).

Bij het schrijven van dit verhaal kwam soms de angst boven dat het allemaal niks zou worden, maar waren er ook momenten dat de klok opeens een heel stuk verder was. Terwijl het de laatste punt nadert, wijst die klok wel ver na middernacht aan. Dat levert nog een laatste berisping op van Levitin. Mijn herinneringen aan vandaag zullen niet zo helder zijn, en daar kan ik met extra slapen niets meer aan doen. 'Je kunt slaap niet inhalen.'

Getting things done

prettig en efficient werken zonder stress, Davd Allen

Academic Service, euro 24,95

The Organized Mind

Dutton Adult, Daniel Levitin$ 17,68

Dingen gedaan krijgen

Het neurologische onderzoek waar Levitin in zijn boek verslag van doet, maakt hem tot een fan van de methode voor taakmanagement 'Getting Things Done', ontworpen door David Allen. Bij die methode leg je, zodra je bedenkt dat je iets moet doen, die taak vast in een of ander notitie-systeem.

Het idee is, dat je het daarna uit je hoofd kunt zetten. Tot je het opschrijft, zullen je hersenen het gegeven dat je iets moet doen voortdurend repeteren, zodat het onder je aandacht blijft. Dat dwingt het aandachtscentrum tot multitasken en is daardoor vermoeiend.

Het opschrijven geeft het brein een seintje dat de klus geklaard is en het repeteren kan stoppen. Essentieel in de methode is dan ook dat je volledig vertrouwen erin hebt dat het systeem de taak weer onder je aandacht brengt als hij relevant is. Dat kan zijn omdat de deadline nadert, maar ook omdat je op een plek bent waar die taak goed kan gebeuren - je zit bijvoorbeeld ergens op te wachten en hebt dan tijd voor wat telefoongesprekken.

Hoe dat notitie-systeem er verder uitziet, maakt niet uit. Er zijn computerprogramma's voor, maar veel van de succesvolle mensen wiens werkwijze Levitin onderzocht, hadden de voorkeur voor papier. En dat is niet ouderwets: wie papier gebruikt, geeft zijn aantekeningen fysiek verschillende plaatsen. Dankzij een gespecialiseerd onderdeel van de hersenen, de hippocampus, hebben we daar van nature een uitstekend geheugen voor.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden