Gruwelijke foto's ontdekt van executie van Indonesische communisten in 1948

Van een onzer verslaggevers DEN HAAG - Fotohistoricus Louis Zweers is gestuit op tot dusver onbekende, gruwelijke foto's van de afrekening bij Madioen (op Java) met Indonesische communisten na hun opstand in 1948 tegen het leiderschap van Soekarno.

De twaalf zwart-wit foto's laten fasen zien van een executie door het Indonesische leger (TNI). Met touw geboeide leden van de Partai Komunis Indonesia (PKI) worden verhoord, in een kuil gedreven en gedood met bajonetsteken in de rug. De jonge Republik Indonesia voerde in die tijd niet alleen een onafhankelijkheidsoorlog tegen Nederland, maar ook een burgeroorlog tegen communisten en rechtse moslims van de Daroel Islam.

Zweers vond de nooit gepubliceerde foto's bij een speurtocht in het archief van de toenmalige dienst voor legercontacten, de foto- en filmafdeling van de legervoorlichtingsdienst. Ze waren als negatieven opgeborgen bij het Algemeen rijksarchief in Den Haag, met de vermelding: Foto's gedode communisten door het TNI.

“Ik meen dat foto's een nieuw licht kunnen laten schijnen op historische gebeurtenissen”, zegt Louis Zweers. “Het houdt mij bezig wat beelden kunnen doen met een bepaalde gebeurtenis. Neem de slachting in het Vietnamese dorp My Lai door Amerikaanse militairen op 16 mei 1968. De door de Amerikaan Ronald Haeberle gemaakte foto's werden pas in 1969 openbaar en brachten toen meer teweeg dan massa's tekst over de oorlog in Vietnam.”

De speurtocht van Louis Zweers begon al vorig jaar voor zijn in december 1995 uitgekomen boek Agressi II: Operatie Kraai - De vergeten beelden van de tweede politionele actie. Bij zijn onderzoek naar de herkomst van de foto's van de executies bij Madioen, ontdekte Zweers dat de Nederlandse regeringsvoorlichtingsdienst er intern melding van had gemaakt. Medewerker H. Leopold van die dienst (nu RVD) schreef in een verslag over tweede politionele actie in december 1948, dat de journalist Zandstra van het Nederlands-Indische dagblad De Locomotief de foto's had gevonden. “De foto's zijn het ergste en het meest hemeltergende dat tot nu toe op dit gebied is vertoond. Ze zijn terstond opgestuurd naar Batavia”, berichtte Leopold op eerste kerstdag 1948.

Zweers veronderstelt dat hoofdredacteur A. W. Colijn van De Locomotief, die goede contacten had met luitenant-kolonel W. C. Koenders, hoofd van de dienst voor legercontacten, de serie aan Koenders heeft doorgegeven. Redacteur Zandstra van De Locomotief zal de door een Indonesische fotograaf gemaakte foto's bij de Nederlandse verovering van Djokja hebben ontdekt.

Waarom de foto's uit de publiciteit bleven en in het vergeetboek raakten? “Misschien vreesde Nederland dat het imago van Soekarno bij de Amerikanen zou worden versterkt door foto's van zijn 'krachtig optreden' tegen communisten.” Dat optreden was waarschijnlijk in goede aarde gevallen bij de Amerikaanse publieke opinie in die tijd van de beginnende Koude Oorlog. Een tweede motief was wellicht de terughoudendheid, uit ethische overwegingen, met beelden van geweld.

Op 20 december 1948, bij het begin van de tweede politionele actie van Nederland tegen Indonesië, executeerde het Indonesische leger meer dan vijftig vooraanstaande gearresteerde communisten. Onder hen waren de PKI-leden ex-premier mr. A. Sjarifoeddin en voormalig vice-premier S. Setyadjit. De Republik Indonesia heeft na de mislukte machtsgreep van de PKI op 18 september 1948 tienduizenden communisten gevangengenomen en er mogelijk zo'n 8000 omgebracht. In 1965, zeventien jaar later, nu niet meer onder president Soekarno maar onder diens opvolger Soeharto, is met honderdduizenden communisten afgerekend.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden