Grote schoonmaak in Nes Ammim eist slachtoffers

Het leven in de christelijke nederzetting Nes Ammim in Israel gaat niet over rozen. Spleet een ideologische crisis enkele jaren geleden de bevolking in tweeen, nu eist een meer bedrijfsmatige opzet van de mosjav zijn tol.

Ruim dertig Nederlanders en Duitsers hebben in het seizoen 1991-1992 boos en teleurgesteld vervroegd hun boedeltje gepakt. Hun democratische kibboetsidealen zijn in Nes Ammim vervlogen. Velen willen er niet over praten. De tijd in Nes Ammim zit ze nog te hoog, of ze zijn er zelfs letterlijk ziek van.

Arjan en Hanka Meutgeert keerden afgelopen voorjaar terug met hartklachten en maagklachten - 'allemaal van de stress'. Maar zij willen wel praten. Namens al die anderen, en voor de talloze trouwe donateurs in Nederland die moeten weten wat er in Nes Ammim aan de hand is. Omdat het bestuur in de kwartaalnieuwsbrief de situatie te mooi zou voorstellen. "Tien procent van wat er in staat, is waar" , zegt Hanka Meutgeert.

Tette en Marcel Overes, nog maar twee maanden terug uit Israel, zeggen eveneens dat in de nieuwsbrief de gang van zaken in Nes Ammim veel te rooskleurig voorgespiegeld wordt. Sjoerd Vegter, voorzitter van de afdeling van Nes Ammim in Nederland, reageert boos. "Dat riekt ernaar dat wij zeer bewust valse voorlichting zouden geven. Dat wijs ik zeer sterk van de hand."

De Meutgeerts kwamen begin januari 1990 in Israel aan, op - zoals ze het zelf omschrijven - "de rokende puinhopen" van de ideologische crisis die Nes Ammim in de jaren ervoor in twee kampen had gespleten: 'evangelischen' en 'oecumenischen'. De evangelische christenen vonden dat Nes Ammim de roeping had, het christendom te verkondigen aan het joodse volk, de oecumenische christenen waren daar fel tegen gekant. De laatsten trokken aan het langste eind.

Nes Ammim leek van de fouten geleerd te hebben. Hanka en Arjan Meutgeert, zichzelf scharend onder de 'moderne vleugel' in de gereformeerde kerken, kregen bij hun aankomst in de mosjav (een mosjav is net als een kibboets een cooperatieve nederzetting, zonder echter het commune-karakter van de kibboets) de oecumenische visie goed ingeprent. "Toen we in Nes Ammim kwamen, kregen we een soort opvoeding. Niet in de zin van: zo word je geacht te denken, maar: dit is de voorgeschiedenis waardoor we denken zoals we nu denken. Je werd gescreend op je geloofsrichting en vervolgens geleid naar een idee - tegenover joden hoor je niet te getuigen uit eigen initiatief."

So far so good. Maar wat als de seminars over de verhouding tussen het jodendom en christendom worden afgelast, omdat er geen geld meer voor is of voor wordt vrijgemaakt? Een half jaar nadat de Meutgeerts waren aangekomen, diende het faillissement van Nes Ammim zich aan. De Duitse kerken dreigden hun bijdrage stop te zetten. En Nes Ammim had te lang boven zijn stand geleefd. Zo was er geen geld gereserveerd voor het onderhoud van de gebouwen.

Onder curatele

Er moest wel ingegrepen worden, zegt voorzitter Vegter. De mosjav werd, naar hij zelf zegt, "onder curatele gesteld" van het internationale bestuur, dat een manager aantrok die net een kibboets in het nabijgelegen Regba op de bedrijfsleest had geschoeid. Financiele zorgen waren niet de enige reden voor de maatregel. De wijze van besluitvorming - via een dorpsvergadering - werkte niet meer. "De inspraak van een dorpsvergadering werkt als mensen vier, vijf jaar in een mosjav wonen, niet als ze er maar een, twee jaar zitten." Dat was de trend in Nes Ammim, zegt Vegter, en niet alleen daar: ook in andere kibboetsim en mosjavim in Israel. "Je zag een uitstroom. De ideologische drijfveer die er vroeger lag om naar een kibboets te gaan, dat idee had zich overleefd."

De ingreep van het internationale bestuur stuitte op heftig verzet bij de dorpsbewoners. Ze lieten weten geen behoefte te hebben aan een manager die in Regba was ontslagen wegens zijn 'onsociale beleid'. Na flink wat heen en weer gepraat ging het bestuur op zoek naar een andere interim-manager. In de zomer van 1991 benoemde het de Nederlander Henk van Unen, gepokt en gemazeld in het bedrijfsleven. Hij kreeg opdracht Nes Ammim rendabel te maken en de mosjav om te vormen naar een nieuw model. Nes Ammim moest op drie pijlers gaan rusten: de sociale, de economische en de ideologische. De besluitvorming zou komen te liggen bij de drie hoofden, niet meer de dorpsvergadering. Tegen het plan op zich hadden de Meutgeerts en andere dorpsbewoners geen bezwaar. En met de joviaal overkomende Van Unen was het liefde op het eerste gezicht. Hij leek bij uitstek geschikt om de gemoederen tot bedaren te brengen in de dorpsgemeenschap, waar een inderhaast door het bestuur benoemd driemanschap koning had gekraaid.

'Despoot'

Nu, terugkijkend, snappen de Meutgeerts niet hoe ze zich zo door Van Unen hebben laten bedotten. Na een aanloopfase waarin hij de kat uit de boom keek, ontpopte Van Unen zich als een despoot. Hanka Meutgeert: "Hij had het idee dat hij general manager was, die zich met alles in het dorp - inclusief het sociale leven van de bewoners - mocht bemoeien. Het ging zelfs zo ver dat hij zich ermee bemoeide of mensen 's avonds al dan niet om het kampvuur zaten, en of mensen op vrijdagavond naar de bar gingen. Want dat kon de werkprestaties negatief beinvloeden."

Vlak voor de overkomst van Van Unen had het internationale bestuur afgekondigd dat de ideologie - de lezingen en programma's over de verhouding jodendom-christendom - in de koelkast moest. "Onder het mom van: je hebt eerst brood nodig en dan pas ideologie" , zegt Arjan Meutgeert. "Het was een keuze van, zoals ze in Israel zeggen: geen brood, geen Torah" , verdedigt Vegter de maatregel. "Als Nes Ammim economisch niet gezond is, houdt het allemaal op. Al moet ik toegeven dat het accent destijds behoorlijk op de economische bedrijfsvoering werd gelegd."

De ideologische screening van nieuwe inwoners begon eveneens lekken te vertonen. Van Unen was blij met ieder die in Israel wilde komen werken, christen of geen christen, oecumenisch of evangelisch, vooral als ze technisch waren of alles afwisten van rozen of avocado's. Ongelukken konden niet uitblijven en bleven dan ook niet uit.

Een deel van de nieuwkomers liet de hele gedachte achter Nes Ammim - een plek van verzoening tussen joden en christenen - koud. Andere mosjav-vrijwilligers zochten hun geestelijk heil in het nabijgelegen Naharija, bij een gemeenschap van Messias-belijdende joden - christelijk geworden joden, zeg maar. Pas toen het rabbinaat van Naharija protesteerde, werd er ingegrepen. Een vrijwilliger kreeg de opdracht om te vertrekken, de rest van het evangelische groepje pakte uit zichzelf de koffers.

Roerende verhalen

Zulke uitglijders kun je met screening niet voorkomen, beklemtoont Vegter, hoe graag hij en zijn bestuur dat ook zouden willen. Hij vertelt hoe mensen tijdens het toelatingsgesprek roerende verhalen ophangen over hun kerkelijke betrokkenheid en persoonlijk geloof. "Zodra ze in het vliegtuig stappen, doen ze aan God noch gebod."

Volgens hem stuurt Nes Ammim geen "evangelischen in extreme zin uit" . Twijfelgevallen blijven er natuurlijk altijd, maar het bestuur volgt dan hun geestelijke ontwikkeling in Nes Ammim op de voet. Dat dat in het najaar van 1991 niet gebeurde, kwam doordat er op dat moment geen Nederlandse predikant aan Nes Ammim verbonden was. Ds. Sjoerd Haagsma was die zomer naar Nederland teruggekeerd, terwijl er nog geen opvolger benoemd was.

De ezel die zich tot tweemaal toe aan dezelfde steen stoot, de ijzeren greep van Van Unen op Nes Ammim, de ene na de andere goeie vrijwilliger die om die reden vertrok - in februari dit jaar werd het Hanka en Arjan Meutgeert allemaal teveel. In een brief aan het bestuur luchtten ze hun hart. Van Unen en de dorpsbewoners kregen een kopie. De Meutgeerts hebben van het bestuur nooit antwoord gekregen. Van Unen ondernam vanaf dat moment pogingen om de Meutgeerts uit het dorp weg te krijgen. Net zo werden andere dissidenten 'weggepest', zeggen Arjan en Hanka Meutgeer, zoals die Oostduitse jongen die op een dorpsvergadering kritiek uitte over het aannamebeleid van vrijwilligers en het gebrek aan ideologische vorming: "Volgens mij weet niemand van de nieuwkomers nog wat de Wannsee-conferentie was" .

Toen de Meutgeerts niet een-twee-drie onder de druk bezweken, gooide Van Unen het over een andere boeg. Na overleg met het bestuur in Nederland bood hij ze de vertrekpremie aan die gewoonlijk pas na drie jaar werken in Nes Ammim wordt uitgekeerd.) Na rijp beraad besloten ze het geld aan te nemen. Ze vertrokken, net als ruim dertig anderen - van wie velen geen cent meekregen. "Dat wou Henk van Unen ook" , zegt Hanka Meutgeert. "Iedereen die de mosjav-gedachte aanhing, moest gewoon weg."

Afzijdig

Tette en Marcel Overes hielden zich maar wat afzijdig van de strijd tussen de voorstanders van het mosjaw-model en degenen die de koers van manager Van Unen steunden. In september 1991 kwamen ze aan in Nes Ammim, twee maanden geleden streken ze - anderhalf jaar eerder dan gepland - neer in het Friese Twijzelerheide. Voor hun vertrek naar Israel hadden ze zich niet verdiept in wat een mosjav-model inhoudt, zegt Marcel Overes haast verontschuldigend. Maar feit is volgens hem dat het bedrijfsleven in Nederland een oase van inspraak en medezeggenschap is vergeleken met hoe het er in Nes Ammim aan toeging.

Hij heeft wel begrip voor de omvorming. In de tijd dat Nes Ammim een mosjav was, moest er zelfs democratisch beslist worden in welke kleur verf de kantine overgeschilderd moest worden, hoorde hij uit de verhalen. Dat ging hem toch wat al te ver: "Er moest wat veranderen in Nes Ammim" . "De manier waarop was echter niet goed" , zegt Tette Overes. "Van Unen oefende op mensen ook heel veel druk uit, om te presteren en zo. Het management besliste de dingen. Er werd te weinig naar mensen geluisterd. Het management liep gewoon over mensen heen. Er zijn echt mensen in Nes Ammim kapotgemaakt."

Wie het niet met Van Unen eens was, kon de koffers pakken. "Degene die het niet eens is met het beleid, die trap ik de poort uit" , hebben ze Van Unen verschillende malen horen roepen. "Hij heeft gewoon een machtspositie gekregen in Nes Ammim en die misbruikt-ie" , zegt Marcel Overes. Het bestuur heeft dat over zichzelf uitgeroepen, vindt z'n vrouw. "Hij heeft een vrijbrief gekregen van het Nederlandse bestuur; als het economisch maar beter wordt."

Voorzitter Vegter vergelijkt het karwei dat Van Unen moest klaren, graag met Operatie-Centurion bij Philips. Van Philips-werknemers die op straat zijn komen te staan, zul je ook geen lovend woord horen over het optreden van directeur Timmer. Maar, geeft hij toe, het optreden van Van Unen is - ook in de ogen van het bestuur - niet altijd even gelukkig geweest. Daar is met Van Unen "uiterst zwaar en uiterst heftig" over gepraat.

Ander geluid

En, voegt hij eraan toe, er was ook het andere geluid. Toen het gerucht in het dorp ging dat Van Unen door het bestuur ontslagen zou worden, stonden meteen een tiental vrijwilligers bij Vegter die zeiden: "Als hij gaat, zijn wij ook vertrokken" . Bovendien heeft Van Unen zijn langste tijd erop zitten. Medio volgend jaar komt zijn opvolger en gaat de nieuwe structuur voluit werken.

In de laatste maanden voor het vertrek van Tette en Marcel Overes keerde de rust naar hun zeggen in Nes Ammim terug. Er is een nieuwe predikant, ds. G. J. Schussler uit Willemstad, die het studieprogramma nieuw leven heeft ingeblazen. De mosjav-aanhangers zijn een voor een weggegaan, de nieuwelingen zijn onwetend van de oude opzet van Nes Ammim. Daarbij komt dat het aantal Nederlanders en Duitsers flink is gedaald. Een kwart van de bevolking in Nes Ammim is nu joods: Falasha's werken in de kassen, Sowjet-joden in de timmerwerkplaats.

"Met die Israeliers werd flink gesold" , herinnert Tette Overes zich. "Ze werden heel gemakkelijk aangenomen, maar net zo gemakkelijk weer op straat gezet." Marcel Overes schudt zijn hoofd over de maatregel: "Dan denk ik: voor wie is Nes Ammim nou eigenlijk opgezet?"

Vegter vindt de tewerkstelling van joodse immigranten juist een van de positieve ontwikkelingen in Nes Ammim. Uit de statuten leest hij voor dat de mosjav onder meer tot doel heeft een bijdrage te leveren aan de Israelische economie. Via dit "gesubsidieerde en behoorlijk gewaardeerde" project doet Nes Ammim dat eindelijk weer eens, zegt hij trots. Nee, met Nes Ammim gaat het de goede kant weer op. "Die kritiek die er toen was, die problemen zijn al lang voorbij."

Hanka en Arjan Meutgeert horen andere geluiden. Afgelopen week nog werden ze opgebeld door een vrijwilliger die net vervroegd uit Nes Ammim is teruggekomen. "De problemen zijn nog precies dezelfde" , zegt Arjan Meutgeert. Aan de muur van hun woonkamer hangt veel dat herinnert aan Israel, inclusief de bekende poster van de ideale Kibboetsnik. Die wordt, zeggen ze, in Nes Ammim het dorp uitgejaagd.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden