Grote gezinnen: altijd met zijn tienen

Een groot gezin anno 2014. Beeld Annie van Gemert
Een groot gezin anno 2014.Beeld Annie van Gemert

Familieportretten met maar vier mensen? Hugo Hoes, de jongste uit een gezin met acht kinderen, vond ze verdacht. Waar was de rest?

Hugo Hoes

Na de geboorte van onze eerste zoon vroeg mijn vrouw naar mijn babyfoto's zodat ze die kon vergelijken. Die heb ik niet, antwoordde ik. Ze kon het niet geloven. Iedereen had toch babyfoto's? Niet dus. Ik bezat slechts één foto uit mijn babytijd: een familieportret, waar ik samen met mijn ouders en zeven broers en zussen op sta. Of eigenlijk lig ik. Onherkenbaar, ingepakt en veilig bij moeder op schoot.

Na deze foto ben ik zeker een jaar of vier niet meer vastgelegd. Logisch, want als jongste kind in een groot gezin was het nieuwe er bij de komst van de achtste wel een beetje af.

Verschijning van de pil
Het lijkt me dan ook sterk dat alle gezinsleden de eerste week een blik in mijn wieg zijn komen werpen. Dat betekent niet dat ik ongewenst was, integendeel, men was blij met mijn komst. Al was dat vooral vanwege het feit dat ik een jonge-tje was. Vóór mij waren er namelijk vier meisjes geboren.

Gepland was ik zeker niet. Kinderen nam je ook niet, zei mijn katholieke moeder altijd, die kreeg je gewoon. Maar na mij niet meer. Want in 1963, mijn geboortejaar, verscheen ook de pil. En al heeft ze daar nooit iets over verteld, er was ongetwijfeld een causaal verband.

Met zijn tienen woonden we in een niet al te groot huis in een dorp in de Achterhoek. Die drukke thuissituatie vroeg naast veel flexibiliteit en incasseringsvermogen van alle gezinsleden ook om duidelijke regels. Zelfs de geringste vorm van organisatie, regelgeving of structuur zou de leefbaarheid al enorm ten goede komen. Maar die structuur ontbrak bij ons volkomen.

Vader was een groot voorstander van het laisser faire-model. Niet zozeer uit overtuiging, eerder noodgedwongen. Want naast zijn baan als leraar was hij voorzitter van zo'n beetje elke vereniging in het dorp, ontving hij Sinterklaas en stortte hij zich ook nog eens vol overgave in de gemeentepolitiek. Daarnaast liet hij bij geen enkel feest verstek gaan. "Je hebt ook altijd wat", zei moeder. Eigenlijk had hij helemaal geen tijd voor ons.

Daarvoor was hij én te belangrijk én onmisbaar buitenshuis. En daarom was ik trots op hem. Moeder had tijd genoeg. Voor vriendinnen, de kapper, lezen, cryptogrammen, kegelen en vrijwilligerswerk. Eigenlijk voor alles, behalve voor het huishouden. Schoonmaken, koken, naaien; ze hield er gewoon niet van. Wel hield ze van ons. En wij van haar.

Gedoe
Met acht kinderen tussen nul en elf jaar, een vader die nogal uithuizig is en een moeder die huishoudelijk werk haatte, zou het wel zeer bijzonder zijn als het geen chaos was. Die chaos was er dus wel.

Altijd was er gedoe. En dat kwam niet omdat wij - vader uitgezonderd - van nature allemaal zo druk waren. Maar vanwege de enorme groepsgrootte veranderde elke kleine onderlinge vorm van interactie in een onoverzichtelijke heksenketel. Daarna duurde het nooit lang of de woordenwisseling, waarvan al snel niemand meer wist waar die over ging, werd uitgebreid met fysieke middelen. Soms was de volgorde omgekeerd - eerst daden, dan woorden - maar het eindigde altijd hetzelfde: veel tranen en veel vermoorde onschuld.

Die enorme dynamiek die zo vanuit het niets ontstond, zie ik nu terug op de sociale media. Daar wordt een briesje ook snel windkracht 8. Bij ons stormde het dagelijks. Al waaide alles ook gauw weer over.

Piet, Maria, Willemien, Anneke, Frans, Tineke, Toon, Ad, Truus, Riekie van Pinxteren op een rij, 1967. Ad van Pinxteren, derde van rechtsop de foto, is samensteller van de tentoonstelling Gezin XXL, vanaf 21 juni in Het Noordbrabants Museum. Beeld
Piet, Maria, Willemien, Anneke, Frans, Tineke, Toon, Ad, Truus, Riekie van Pinxteren op een rij, 1967. Ad van Pinxteren, derde van rechtsop de foto, is samensteller van de tentoonstelling Gezin XXL, vanaf 21 juni in Het Noordbrabants Museum.Beeld

Als jongste werd ik niet uit de wind gehouden, maar ik had er gelukkig het minst onder te lijden. Omdat ik vanaf mijn geboorte in piekdrukte belandde (en die zelf mede veroorzaakte), werd het voor mij gaandeweg alleen maar rustiger. Tegen de tijd dat ik naar de middelbare school ging, had ik zelfs een eigen kamer. Die luxe hebben mijn broers en zussen nooit gekend.

Voor de oudsten binnen een gezin geldt precies het omgekeerde. Zij zagen het huis met elke nieuwkomer drukker en voller worden. Meer broertjes en zusjes betekende meer ruzie en meer delen. En minder ruimte en ouderlijke aandacht. Wat privacy betreft veranderde er voor hen weinig; die bestond toch al niet.

Wisselende coalities
Ik wist niet beter en altijd heb ik gedacht dat gezinnen die uit drie, twee of zelfs maar een kind bestonden incompleet waren. Bij vriendjes over de vloer raakte ik niet uitgekeken op familieportretten waar soms maar vier personen op stonden. Ik vond ze verdacht. Waar was de rest?

Tegenwoordig zijn grote gezinnen zeldzamer al neemt door scheidingen en nieuwe relatievormen het aantal samengestelde huishoudens toe, ook in omvang. Maar die wisselende coalities zijn vaker tijd- en soms ook plaatsgebonden. Wij zaten altijd met elkaar opgescheept: 24 uur per dag, 365 dagen per jaar.

Een enkele keer ontdekken media nog ergens een ouderwets, niet samengesteld, groot gezin. Een anachronistische rariteit die met welhaast antropologische en meelijwekkende blik wordt bekeken. Soms met slechts vijf kinderen; een aantal waar wij vroeger om lachten.

In de reportages die dat oplevert, herken ik werkelijk niets meer van mijn eigen jeugd. Deze moderne grote huishoudens worden geleid als kleine zelfstandige ondernemingen. Met tientallen regels en schema's worden ze draaiende gehouden. Beide keukendeuren zijn geschoolbordverfd om plaats te bieden aan alle haal- en brengtijden van naschoolse opvang en sportclubjes. Vanzelfsprekend beschikt elk gezinslid over een eigen mandje met naamsticker voor zijn sokken en onderbroeken en is er een strak badkamerrooster. Ook zijn er vaste plaatsen aan tafel en heeft ieder een eigen kapstokhaakje om chaos te voorkomen in de garderobe. Niets wordt aan het toeval overgelaten.

Excelgezin
Lekker makkelijk. Zo kan ik het ook, denk ik dan: een huishouden dat reilt en zeilt volgens een strakke bedrijfsvoering. Met orde en regelmaat, vastgelegd in spreadsheets, alsof er een kwaliteitscertificaat te verdienen valt. En mocht zich toch een 'calamiteit' voordoen, bijvoorbeeld in de vorm van een veranderde zwemlestijd (paniek!), dan kunnen de spreadsheets digitaal worden aangepast.

Sint Niklaas (België), 2002 Beeld Annie van Gemert
Sint Niklaas (België), 2002Beeld Annie van Gemert

Het gezin XXL is kortom, in één generatie veranderd in het Excelgezin. Want je weet maar nooit wat er allemaal mis kan gaan.

Bij ons ging er veel mis.

Met zoveel kinderen en een vader die altijd haast heeft, wordt er bijvoorbeeld wel eens iemand over het hoofd gezien. Maar als dat gebeurt op het moment dat de familie op vakantie gaat en er een kind per ongeluk achterblijft, is het een ander verhaal. Dan mag er wel even worden gehuild. Zeker wanneer de knuffel wél in de wegrijdende auto ligt. Gelukkig overkwam dit niet mij, maar een zus.

Mijn vaste plek in de auto was het matje voor de bijrijderstoel waar mijn moeder zat. Die ruimte deelde ik met haar voeten. Soms droeg ze hakken en vergat ze bij het instappen dat ik daar al zat. Pijnlijk, net als de gloeiende as die onderweg op mijn kruin viel. Want roken gebeurde volop in die tijd. Het heette wagenziek, maar in werkelijkheid tolden we altijd misselijk van de nicotinedampen uit de wagen als we op onze bestemming kwamen.

Aftandse camping
Kinderzitjes bestonden nog niet. Nu zijn die verplicht en tuimelt dankzij ingenieuze vijfpuntsvergordeling geen kind meer van zijn plek. Bij ons vormden de oudste gezinsleden een bankje voor de jongsten. In kinderzitjes hadden we nooit met zijn allen in de Fiat gepast. Vader had nog eerder de achterbank eruit gesloopt om staplaaten te creëren.

De vakantiebestemming was altijd dezelfde aftandse camping. Die lag hemelsbreed ongeveer 15 kilometer van ons huis, maar door eerst urenlang rond te rijden en af en toe du pain of au revoir te roepen, gaf vader ons de indruk dat we naar Frankrijk gingen. Onopvallend verliet hij elke avond de camping om thuis even naar de post en de plantjes te kijken. Voor hem was dat de enige mogelijkheid om er even helemaal uit te kunnen zijn.

Het concept van onze kampeervakanties was eenvoudig: all exclusive.

null Beeld De kinderen Arts uit Merselo bij Venray, tijdens de zilveren bruiloft van hun ouders in 1950.
Beeld De kinderen Arts uit Merselo bij Venray, tijdens de zilveren bruiloft van hun ouders in 1950.

Een aaneenschakeling van dieptepunten - en ook daar wende je aan. Dus sliep je na twee nachten als een roos op jouw deel van het lekke luchtbed en was je de derde dag gewend aan het blikpoeder waarvan moeder met heet water wonderstamppot maakt. Bijna net zo lekker als de kale macaroni met Smac van thuis.

Achteraf gezien zijn het luxe problemen, want begin jaren zeventig beschikten de meeste gezinnen niet eens over een auto. Laat staan dat men op vakantie ging.

Feestdagen in mineur
Minder luxe was de dagelijkse gang van zaken. Zo kwam het vaak voor dat laatkomers de hond in de pot vonden. Ook dat had te maken met gebrek aan overzicht want we zaten nooit met zijn allen aan een tafel, zelfs niet met Kerstmis. Dat paste niet, dus aten we verspreid door het huis. Feestdagen eindigden altijd in mineur. Met Kerst werden de visvormige schalen met Trixi in de kelder geleegd voordat ze als dessert op tafel kwamen. Het heerlijk avondje duurde nooit langer dan een kwartier en dat vond niemand erg. Behalve moeder, die na afloop nog uren over de grond van de huiskamer kroop. Daar zocht ze tussen het gescheurde inpakpapier naar de door haar geschreven gedichten. Die gooiden we ongelezen weg omdat we haar handschrift niet konden ontcijferen en geen seconde te verliezen hadden. Want even niet opletten en jouw pakje kwam in verkeerde handen.

Het afdragen van oude kleding is niet meer dan normaal in een groot gezin. Een prima systeem, tenzij je als jongen vier zussen boven je hebt. Roze sleetse onderbroeken zonder gulp zitten misschien best lekker, ze staan niet zo goed in de jongenskleedkamer op de voetbalclub.

Nadat ik in de VPRO Gids voor het eerst had geschreven over mijn jeugd in ons grote chaotische gezin, kreeg ik veel reacties. Veel lezers herkenden iets uit hun eigen jeugd. Soms was dat het gebrek aan luxe, maar veel vaker het simpele feit dat in een groot gezin altijd wat aan de hand is. Ouders kunnen daar niet altijd bij zijn als arbitraal en troostend duo. Wie bijvoorbeeld op de grond belandt na een duw- of valpartij kan beter zijn tranen verbijten en direct opstaan. Want blijven liggen is gevaarlijk in een druk huishouden. Dergelijke ervaringen maken het leven buitenshuis later in ieder geval vrij overzichtelijk.

Regelmatig wordt mij nog gevraagd of het allemaal echt zo erg was. Erg?, zeg ik dan. "Het was juist hartstikke leuk!" Maar ik heb makkelijk praten. Ik was de jongste.

Over zijn ervaringen als jongste in een groot gezin schreef Hugo Hoes (50) het hilarische boek 'Fijne familie'. (Uitgeverij Thomas Rap, 15,90 euro)

Reageren? Groeide u ook op in een groot gezin? En vond u het verstikkend of vooral gezellig? Kreeg u genoeg aandacht? Mailt u ons, in maximaal 150 woorden, op tijdpost@trouw.nl

Twee expo's over het grote gezin
Gezin XXL
Van 21 juni tot en met 21 september is in het Noordbrabants Museum in Den Bosch de expositie Gezin XXL te zien. Wat is een groot gezin, waarom besluiten ouders tot het krijgen van veel kinderen, wat is ieders rol in een groot gezin, hoe ziet de dagelijkse praktijk eruit en ook: hoe reageerden en reageren wij op grote gezinnen in onze omgeving of als we er zelf deel van uitmaken?

Aan de hand van foto's en objecten worden uiteenlopende aspecten van de ontwikkeling van het grote gezin in (met name) de twintigste eeuw belicht. Enkele van de foto's vindt u op deze pagina's. Begin dit jaar riep het museum kinderen uit grote gezinnen op om deel te nemen aan een inzameldag. Doel van deze dag: het verzamelen van voorwerpen die tastbare herinneringen vormen aan het leven in een groot gezin. Ruim zeventig gezinnen gaven gehoor aan de oproep.

Slot Zuylen
In de periode 10 mei tot en met 15 september vindt er in de Tuyllenkamer van Slot Zuylen een expositie plaats met als thema 'Grote Gezinnen', bestaande uit schilderijen uit de collectie van het Slot en werk van fotografe Elsbeth Struijk van Bergen.

Slot Zuylen is tweeënhalve eeuw bewoond geweest door de familie Van Tuyll van Serooskerken. Historische foto's van deze adellijke familie, uit eind 19de en begin 20ste eeuw, worden in de Theeschenkerij tentoongesteld.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden