Grote Duitse schrijvers vreesden Hitlers naderend onheil

Nog even ontspannen in Oostende

Zijn enthousiasme is aanstekelijk. Wanneer Volker Weidermann over schrijvers en hun boeken uitweidt, krijgt de lezer vaak zin, onmiddellijk naar de boekhandel te rennen. Het is een gave die nog maar weinig literatuurcritici bezitten. Marcel Reich-Ranicki, de twee jaar geleden gestorven 'literatuurpaus' van Duitsland, bezat die gave ook, en in overdosis.

Wanneer Reich-Ranicki in zijn televisierubriek 'Das literarische Quartett' een roman aanbeval, was die de volgende dag nog maar moeilijk te krijgen. Reich-Ranicki was de leermeester van Weidermann (1969). Als cultuurchef van de Frankfurter Allgemeine Sonntagszeitung had Weidermann meerdere keren per week contact met zijn columnist Reich-Ranicki.

Dat pure enthousiasme, die kunst van het bewonderen, stopt Weidermann ook in zijn boeken. Zijn 'Zomer van de vriendschap' is een ode aan door hem aanbeden schrijvers als Stefan Zweig en Joseph Roth. Eerder zong hij in boekvorm lofliederen op Max Frisch en in 'Lichtjahre' op alle door hem hooggeachte schrijvers van na de Tweede Wereldoorlog.

In 'Zomer van de vriendschap' gaat het om schrijvers van rond de Tweede Wereldoorlog. De ondertitel luidt 'Oostende, 1936'. In die badplaats kwamen in de zomer van dat jaar tal van beroemde Duitse schrijvers bijeen, op de vlucht voor Hitler. Om te baden, te drinken en te somberen over een mogelijk naderende oorlog.

Hoofdpersonen zijn de genoemde Zweig en Roth, de eerste een wereldberoemde, schatrijke schrijver, de tweede een verdoolde sloeber, worstelend met zijn schrijverscarrière en de alcohol. Ze waren al lange tijd bevriend, bewonderden elkaar en bespraken samen hun werk. Regelmatig voorzag Zweig Roth van geld.

Zo ook in 1936. Roth zat in Amsterdam en wilde naar Zweig in Oostende. Maar de Nederlandse bureaucratie en Roths lege portemonnee vertraagden zijn overkomst. Na veel geharrewar voegde Roth zich bij het gezelschap gevluchte Duitse intellectuelen rond Zweig. Weidermann toont een fraaie foto waarop Zweig zich over een zielig ogende Roth ontfermt. Velen in het gezelschap hebben een Joodse achtergrond. Zweig is van grootburgerlijk Joodse komaf uit Habsburgs westen, Roth van 'armen joodsen huize' uit het oosten. Gestrand in het Oostende van 1936 waren ook dichter Ernst Toller, journalist Egon Erwin Kisch, schrijver-uitgever Hans Kesten en het literaire talent Irmgard Keun.

Het gezelschap drinkt, zwemt, wordt verliefd (Roth en Keun) en hangt rond in bistro's om het laatste nieuws over Hitler-Duitsland uit te wisselen. En om flink te roddelen, vooral over de afwezigen - de Manns, Thomas, Heinrich en Klaus - over wie Kesten verraadt dat die het idee voor zijn 'Mephisto' van hem had gekregen.

"Alweer zitten ze met z'n allen in Du Parc, een gezelschap dat zijn ondergang tegemoet gaat, maar zich deze zomer nog eens in vakantiestemming probeert te voelen. Ooit keren ze wel terug. Maar wanneer? Hoe dringender deze vraag, hoe minder ze gesteld wordt. Je moet optimistisch zijn. De strop ligt dan wel in de koffer, maar daar praat niemand over."

Met zulke zinnen probeert Weidermann de ondergangsstemming onder de Duitsers in Oostende te vangen. Het resultaat is een nogal hybride boek. Weidermann heeft grondig onderzoek gedaan, is de wereld over gereisd, heeft correspondenties geraadpleegd, met experts en nabestaanden gesproken. Zijn boek biedt zonder meer een betrouwbaar beeld. Maar Weidermann probeert ook in de hoofden van zijn personages te kruipen. Dat leidt tot onbeholpen scènes. "Stefan Zweig kijkt door de hoge ramen uit over de zee en denkt ontroerd, bang en blij tegelijk aan het gezelschap vluchtelingen dat hij zo meteen weer zal opzoeken." Dit soort 'biografisch invoelen' is tegenwoordig mode. Florian Illies deed het in '1913', Michael Kumpfmüller in 'De heerlijkheid van het leven'. Allemaal bestsellers, ook in Nederlandse vertaling. Weidermanns boek is in Duitsland een groot succes.

Afgezien van die modieuze uitglijers is 'Zomer van de vriendschap' een fascinerend verhaal over een beslissend moment in de Duitse literaire geschiedenis. Na 1936 gaat het met bijna alle protagonisten rap bergaf. Roth zuipt zich in 1939 dood in Parijs, Zweig pleegt in 1942 zelfmoord in Brazilië. Weidermann heeft hen op hun laatste ontspannen moment betrapt.

En wat een liefde voor die schrijvers en hun werk betoont hij! Spoedig krijgt hij de kans om zijn enthousiasme voor de literatuur breed uit te stallen. In de herfst gaat hij, als opvolger van Reich-Ranicki, op televisie het vernieuwde 'Literarische Quartett' leiden.

Volker Weidermann: Zomer van de vriendschap: Oostende, 1936 Vert. Els Snick Cossee; 160 blz.. euro 19,90

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden