Grote denkers

Zouden grote denkers dat wel willen: ons vrediger

Hoe zullen we ons verhouden tot grote denkers? Aan het begin van de Maand van de Filosofie, waarin Plato, Nietzsche en Wittgenstein nog vaker dan u gewend bent aan u voorbij zullen trekken, moesten we die vraag maar eens aansnijden. En dan vooral de vraag of we de doden wel met respect behandelen. Want daar hebben ze toch recht op, vind ik, juist omdat ze niet meer in staat zijn te protesteren als ze misbruikt worden.

Hoe zou de dode filosoof zélf gelezen willen worden? Toch allereerst als gesprekspartner, denk ik. Als er wordt gedebatteerd over democratie, dat Spinoza dan mee mag doen. Als het gaat over taal en waarheid - dat Wittgenstein dan mag inbreken op de discussie. Dat we al denkend steeds ook blijven bedenken: ho even, wat zou Kant daarvan zeggen? En Heidegger dan? Zolang een dode denker nog zó meedoet aan de discussie, is hij niet helemaal dood. Of alleen in lichamelijke zin.

Waterdicht is die benadering niet. Want Spinoza mag dan veel moois gezegd hebben over democratie, kunnen we het denksysteem waarin hij die 'vooruitstevende' ideeën inbedt - een denksysteem uit de zeventiende eeuw -eigenlijk nog wel serieus nemen? Maar goed, wie filosofen alleen maar als exponent van hun tijd ziet, maakt hen toch iets te snel onschadelijk. Feit is dat een tekst uit het verre verleden ons nog altijd kan raken, zelfs al is die ooit anders bedoeld dan we als 21ste-eeuwers kunnen achterhalen. Sterker nog: juist het ándere, vreemde en onmodieuze van een dode denker kan ons wekken uit de dogmatische sluimer waarin we altijd weer dreigen in te dommelen. De grote denker wil ons raken, vermoed ik, ook na zijn dood. Mij lijkt dat we hem (of haar, maar vrouwen zijn hier slecht vertegenwoordigd) een kans moeten geven.

Alleen, de filosofische methoden met het meeste commerciële succes stimuleren die kwetsbaarheid meestal niet. The School of Life, hét instituut dat grote denkers weet te slijten aan een publiek van leken, presenteert haar cursusaanbod zo: "In onze classes maak je kennis met frisse ideeën van grote denkers uit heden en verleden, die praktisch bruikbaar zijn voor je alledaagse vragen over de richting van je leven". Een van die cursussen heet 'Rust in je hoofd', en dat is een typerende class, want de bedoeling is altijd dat we rustiger worden, stabieler, vreedzamer - en daar moeten filosofen bij helpen. In de praktijk betekent dat meestal dat hun denken wordt bekort tot één bruikbaar citaat, dat lang niet altijd strookt met wat ze verder wilden beweren.

En dan denk je toch: zouden filosofen dat willen: onze geest tot rust brengen? Een stoïcijn als Seneca misschien wel. Zijn 'Brieven aan Lucilius' kun je heel goed lezen voordat je gaat slapen. Toch zouden de meeste denkers vast liever bereiken dat ze ons ook eeuwen nadat ze zelf zijn ingeslapen uit de slaap weten te houden met ontwrichtende ideeën.

Van de essayist en filosoof Cornelis Verhoeven herinner ik me de uitspraak: "Een groot denker is iemand die je het gevoel geeft dat de wereld volslagen anders in elkaar zit dan je altijd hebt gedacht." Dat zijn ervaringen om deze maand naar op zoek te gaan.

stemmen?

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden