Opinie

Grootste partij hoeft niet de premier te leveren

Mark Rutte (VVD, links) en Emile Roemer (SP).Beeld ANP

Het is de laatste jaren steeds lastiger geworden om een stabiele coalitieregering te vormen. Coalitievorming wordt bemoeilijkt door de gedachte dat de grootste partij de premier moet leveren. Deze gedachte is niet alleen staatsrechtelijk een misvatting, zij legt ook een hypotheek op mogelijke coalitievormingen en op de stabiliteit van toekomstige regeringen. Het zou goed zijn als deze misvatting uit de wereld werd geholpen.

Er bestaat geen staatsrechtelijke bepaling die stipuleert dat de grootste partij per definitie de premier mag leveren. Premier wordt degene die door de meerderheid in de Kamer als premier wordt geaccepteerd. Hij hoeft in theorie niet eens lid van een politieke partij te zijn. Er zijn in het niet zo heel verre verleden kabinetten geweest die door een van de kleinere coalitiepartners werden geleid. Zo werd het kabinet-Biesheuvel (1971-1972) geleid door in zetelaantal de vierde partij in de Tweede Kamer, de ARP. Ook de premier van het kabinet Van Agt-Wiegel (1977-1981) kwam niet uit de grootste partij in de Kamer.

Sinds de jaren tachtig van de vorige eeuw wordt steeds meer gedaan alsof het een staatsrechtelijk gegeven is dat de premier uit de grootste partij moet komen. Als het zo uitkomt, is daar uiteraard niets op tegen. Maar de gedachte dat dit een automatisme zou zijn, heeft twee nadelige gevolgen.

Ten eerste bemoeilijkt deze misvatting het aantal mogelijke coalities. Dat is onder meer gebleken bij de vorming van het kabinet-Rutte in 2010. Op grond van de verkiezingsuitslag waren verschillende combinaties in het centrum denkbaar, waaronder Paars-plus. Probleem voor Mark Rutte was evenwel dat hij dan als leider van een rechtse partij leiding moest geven aan een coalitie met partijen ter linkerzijde en dus altijd standpunten zou moeten verdedigen die linkser waren dan die van de VVD. Met de PVV ter rechterzijde was dit geen aantrekkelijke optie.

Maar waarom zou de VVD onder die omstandigheden geen deel uit kunnen maken van een regering onder leiding van een van de andere - wellicht kleinere - partijen? Of waarom geen coalitie van andere partijen die met elkaar een meerderheid in de Tweede Kamer vormen? De misvatting dat de grootste partij de premier zou moeten leveren, beperkt aldus het aantal vrijheidsgraden voor de coalitievorming.

Een tweede gevolg is dat de inhoud van het debat ondergesneeuwd raakt door de vraag welke partij de grootste wordt. Het gaat dan niet meer om de inhoud, maar om de poppetjes. Bovendien gaan mensen 'strategisch stemmen' om te voorkomen dat een door hen minder gewenste partij de grootste wordt. Gevolg is dat men niet zozeer op de partij van zijn keus stemt, maar op een partij van tweede of derde keus, die mogelijk de grootste kan worden. Dat gaat ten koste van het inhoudelijk debat en vergroot uiteindelijk de afstand tussen de kiezer en de politiek.

Het zou daarom goed zijn als partijen afstand zouden nemen van deze staatsrechtelijke misvatting. Zij zouden nog voor de verkiezingen kunnen verklaren dat zij bij coalitiebesprekingen ook varianten betrekken waarbij een partij die niet de grootste in de Tweede Kamer is de (in)formateur dan wel de premier levert. Deze 'Torentjesverklaring' is in ieder geval in het belang van de partijen die vermoedelijk niet de grootste zullen worden. Dat zijn op dit moment alle partijen met uitzondering van de SP en de VVD.

Daarmee wordt immers voorkomen dat kiezers strategisch gaan stemmen om een partij van hun tweede keus de grootste te maken. Maar de Torentjesverklaring is ook in het belang van de coalitievorming na de verkiezingen en de bestuurbaarheid van Nederland. Het zal bovendien het inhoudelijk debat ten goede komen. En dat is in het belang van alle kiezers en de democratie in het algemeen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden