Grootmachten gaan ten onder aan eigenbelang

Waarom zou de val van het Romeinse Rijk mij zo interesseren? Ik denk door de geest van ondergaan en minder worden die ik om me heen bespeur. Verdwenen is het optimisme van tien jaar terug over een nieuwe interneteconomie met onvoorspelbare mogelijkheden. Dat optimisme sloeg nergens op. Heeft het huidige pessimisme betere papieren?

Tijdens het keizerschap van Marcus Aurelius (161-180) stond Rome op het toppunt van zijn macht. Driehonderd jaar later, in 476, was het, althans voor het westelijk deel van het rijk, over. De hoofdstad was toen allang niet meer Rome, maar Ravenna. Gekozen uit defensieve overwegingen. Vanwege de beschuttende moerassen die de stad omringden.

De laatste keizer heette Romulus Augustulus. Een kind nog. Met een wonderlijk symbolische naam. Romulus stichtte met zijn broer Remus de stad Rome. Augustulus is een verkleinwoord voor Augustus. Augustusje was op de troon gezet door zijn vader Orestes, die gedood werd door zijn eigen legeraanvoerder. Het kind ook doden vond deze, Odoacer, niet nodig. Het werd opgeborgen op een afgelegen plek.

Behoefte aan een nieuwe keizer had Odoacer niet. De keizerlijke attributen stuurde hij naar Constantinopel, de hoofdstad van het andere, oostelijke deel van het rijk, dat nog, zij het als schaduw van wat het ooit was, zou voortbestaan tot 1453. Hijzelf ging verder als koning van Italië.

Aan de inwoners van het Westelijk Rijk gingen de gebeurtenissen van 476 geheel voorbij. De keizer was allang irrelevant geworden. In het oosten werd 476 achteraf wel als een cruciaal jaar gezien. Maar dat was achteraf. Het Romeinse Rijk is niet in één klap verdwenen. Het is langzaam uitgehold.

Aan het jaar 476 ging een eeuwenlang proces van machtserosie vooraf waardoor stapje voor stapje de eenheid uit de staat verdween. Dat proces begon al aan het einde van de derde eeuw met het marginaliseren van de Romeinse senaat. Tot die tijd werden legeraanvoerders uit de kring van de senaat gekozen. Daarna niet meer. Sindsdien kwamen de generaals uit een net iets lagere klasse, die van de Equites, de ridders.

De senatoren hadden in de senaat een eigen machtsbasis. De Equites kwamen uit alle delen van het rijk en representeerden alleen zichzelf. Daardoor konden ze makkelijker tegen elkaar uitgespeeld worden of ontslagen als hun populariteit een te grote bedreiging voor de zittende keizer werd.

De verandering ondermijnde de eenheid. De senaat had die belichaamd, maar was irrelevant geworden. In Rome had de keizer weinig meer te zoeken. Hij kwam er zelden of nooit en koos zijn eigen residentie. Bij zijn troepen in het veld of in strategisch gelegen steden waarvandaan hij alle delen van zijn rijk snel kon bereiken. Milaan was zo’n stad. Ravenna ook.

De keizer moest altijd vrezen voor de opstand van een usurpator, een concurrerende generaal die de macht voor zichzelf opeiste. Zodoende.

Het Romeinse Rijk is ten onder gegaan door onderlinge strijd en niet door ’de barbaren’ als Gothen, Hunnen of Vandalen. Geleidelijk aan bevochten deze barbaren zich een eigen plek in het Rijk.

In een volgend intern conflict deden ze mee. Van binnenuit. Als bondgenoot van één van de partijen. Tussen 217 en 476 waren er maar tien jaar zonder burgeroorlog. Romeins keizer werd een steeds onzekerder bestaan.

Geen vijand van buitenaf, geen slapte of verwildering van de zeden, geen homoseksualiteit (om maar een paar gangbare theorieën te nomen) deden het Romeinse Rijk ondergaan. Het waren burgeroorlogen gevoed door eigenbelang. De Res Publica, de publieke zaak, waar het de eerste eeuwen nog om ging, was vergeten.

Ik las dit allemaal in de week dat de top van ABN Amro door de commissie De Wit werd gehoord. De parallel trof me. Onvoldoende centrale leiding. Eigenbelang voor algemeen belang. Net als in het Romeinse Rijk werd de achteruitgang in eerste instantie niet opgemerkt. Rome was te groot. ABN Amro was ook te groot.

Maar als de leiding alleen denkt aan eigenbelang, rot het door en is het opeens uit. Zonder dat je de vinger kunt leggen op een cruciaal moment. Zo gaan grootmachten ten onder.

Toch nog een les? Nou vooruit, zet je in voor de Res Publica, het belang van de natie of de onderneming, en zet eigenbelang op de tweede plaats. Dat scheelt een hoop egocentrisch getob.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden