Groot worden op beladen grond

De Berlijnse Muur is geen dode geschiedenis. Althans niet op de multiculturele Röntgen-school op de grens van West- en Oost-Berlijn. Daar wekken bezielde leerkrachten 25 jaar na dato de Muur tot leven.

In de hal van de Röntgen-school wordt de blik direct de trap op geleid, naar het licht. Twee glas-in-loodramen beelden vrolijke DDR-scholieren met blauwe halsdoeken af. 'Junge Pioniere lernen gut' staat er op het linkerraam bij, en 'Junge Pioniere helfen überall mit' op het rechter. De meeste leerlingen die de trap op klauteren, besteden geen aandacht aan het kunstwerk. Maar de jongste lichting van dertien- en veertienjarigen is de afgelopen week ingewijd in de geheimen van deze pioniers. Zij zien die collega-scholieren van het propagandistische glaswerk nu met andere ogen. "Ze dragen een halsdoek, dat is geen hoofddoek", zegt Sanaa, die Libanese ouders heeft. Gelach. De helft van het groepje meiden dat in de hal staat te smoezen, draagt zelf een hoofddoek. "Maar de hoofddoek hoort niet bij een verplicht uniform, zoals bij hen", zegt de guitige Turks-Duitse Canan. Om ernstiger te vervolgen: "Daar zijn doden gevallen, veel mensen wilden vluchten."

"Daar", dat was de Duitse Democratische Republiek. Maar de glas-in-loodramen met de pioniers van de Freie Deutsche Jugend, met hun blauwe FDJ-halsdoeken, bevinden zich hier, in hun school. De Röntgen-school voor voortgezet onderwijs behoort formeel tot het West-Berlijnse stadsdeel Neukölln. Maar het schoolgebouw aan de Wildenbruchstraße ligt in de Oost-Berlijnse wijk Treptow. Nog net. De school is het laatste Oost-Berlijnse pand voor de Muur.

Tot 9 november 1989 doorsneed de Muur de Wildenbruchstraße. Judith Härtig, klasselerares van de jongste Röntgen-lichting, heeft een 'Stadsrally' rond de school en de Muur opgezet. De eerste vragen van deze speurtocht gaan over die vrolijke pionier-scholieren op de glas-in-loodramen. "Toen de Muur 25 jaar geleden viel, waren mijn leerlingen nog niet geboren", legt Härtig uit. "Pakweg de helft van mijn klas is niet eens in Duitsland geboren. En niemand heeft Duitse ouders."

Op de hele school heeft 7 procent van de leerlingen Duits als moedertaal. De meeste anderen zijn opgegroeid met Turks, Koerdisch, Arabische en Balkan-talen. Härtig: "De Muur, Oost en West: dat zijn abstracte begrippen voor ze. Het Muurproject van onze school laat ze ervaren hoe het hier in Berlijn was, toen hun grootouders en ouders werden geboren. Het geeft ze een idee van tijd en ruimte."

Op de Muurpuzzeltocht leidt ze haar klas expres langs een voedselbank voor de armen. "Jongens, dit is jullie voorland", waarschuw ik dan. Jullie gaan allemaal met een diploma van school, dat eis ik gewoon!" Dat zal niet meevallen. Soms bezoekt Judith Härtig spontaan de ouders van haar leerlingen, vertelt ze. "Ik zie die allerhartelijkste ouders dan denken: die Duitsers geven ons gewoon geld zonder dat we werken. Waarom moeten onze kinderen dan een schooldiploma hebben?"

De Röntgen-school heeft veel Palestijnse leerlingen, zegt Härtig. "De ouders, en soms al de grootouders, hebben vaak jarenlang in vluchtelingenkampen doorgebracht. Ze kregen hier in Berlijn een gedoogstatus. Daaraan zat helaas geen schoolplicht voor hun kinderen vast." Dat is inmiddels wel zo, maar meerdere generaties hebben hierdoor amper onderwijs genoten. "Verder hebben we nogal wat moeders die van het Oost-Anatolische platteland zijn gehaald door Duits-Turkse jongemannen die een succesvolle Turks-Berlijnse vrouw geen aantrekkelijke huwelijkspartner vinden." En tot overmaat van ramp: "Ouders krijgen een zogeheten aanrechtpremie van de staat als ze hun kleuters thuishouden, terwijl deze de Kindergarten voor hun ontwikkeling juist hard nodig hebben."

Thuis wordt er met haar scholieren maar bar weinig gesproken, en zeker niet over het familieverleden, heeft Härtig gemerkt. "Het feit dat Israël in het Palestijnse gebied ook zo'n muur heeft gebouwd, zou een mooi aanknopingspunt zijn. Maar daarvan hebben ze geen idee." Op het schoolplein kan de Palestijnse Rayan inderdaad van alles over de Muur vertellen, die hier voor de deur stond. "Maar een Muur die de Palestijnen tegenhoudt? Echt?" Haar ouders zijn vanuit Libanon naar Berlijn gekomen en Rayan is hier geboren. "Zouden mijn ouders zijn gevlucht, hoezo?"

Judith Härtig volgt een cursus Arabisch. Ze bezoekt de ouders van haar 'kinderen' vaak na schooltijd. Ze is nogal eigengereid. Wie weet komt dat door haar opvoeding in een vrijzinnig, artistiek DDR-milieu. En anders wel door de dertig jaren die ze in Nederland woonde en werkte. "Tja, ik werd verliefd op een Nederlander." Ze spreekt het Nederlands accentloos. Ze heeft vele jaren Nederlands als tweede taal in Amsterdam gedoceerd en was er lerarenopleider, voordat ze twee jaar geleden terugkeerde naar Berlijn, via omzwervingen in Oezbekistan, Jordanië en Bulgarije. "In die landen heb ik Duits onderwezen en Roma-kinderen opgevangen. En nu doceer ik in feite ook Duits als vreemde taal." En nee, die DDR-pioniersramen roepen geen sentimenten bij haar op, benadrukt ze. "Ik zat wel in de FDJ, maar marginaal."

De Röntgen-school biedt naar het westen uitzicht op de Netto-discounter, die na de val van de Muur in de grensstrook werd neergeplempt. Ernaast staat nog zo'n supermarktdoos, gevolgd door een parkeerterrein en twee vale circustenten. Dit is de Heidelberger Straße, waardoorheen de Muur liep. In het verlengde van de school staat aan de Treptowse straatkant nog een rij blinde, afgehakte zijkanten van Oost-Berlijnse panden.

Tussen school en Netto hangt een groepje meiden rond. Ze zijn rond de zestien en zitten in de hogere klassen. Geen van hen draagt een hoofddoek en ze zijn allen geboren in Zuidoost-Europa. Weten zij op wat voor beladen grond ze staan? "Ongeveer", antwoordt een Roemeense. "Wij moeten het Muurproject nog krijgen, want dat is nieuw. Maar oost en west snappen wij wel." Haar buurvrouw vult aan: "Kosovo, waar ik vandaan kom, noemen jullie hier oost. Het is er zo mooi!" "Gelukkig kunnen we daar nu met onze Duitse paspoorten heen", zegt een derde. De meiden gieren het uit.

Toen de Muur er nog stond, werd de grensstrook in het West-Berlijnse Neukölln de Todesstreifen genoemd. De oudere Neuköllnse leraren van de Röntgen-school keken tot eind 1989 tegen de wild beschilderde Muur aan, 'dé Muur'. Vanuit het oosten was die muur echter de laatste van een groot aantal achtereenvolgende versperringen. De eerste blokkade voor de Oost-Berlijner was de zogeheten Achterlandmuur. Aan de stoepkant van het schoolgebouw zit nog een stukje van die muur. Vanzelfsprekend vormt dit uitsteeksel een vraag in Judith Härtigs Muurspeurtocht.

Die Achterlandmuur blijkt op het binnenhof van de school warempel verder te lopen. Het is de oude schoolmuur die in 1961, toen de DDR Oost-Berlijn afgrendelde, voor het gemak tot grensmuur is gemaakt. Deze muur op het schoolplein is inmiddels ook vrolijk beschilderd. Het is een zeldzaam restant. De Muur en de Achterlandmuur die Berlijn doorsneden, zijn na 1989 overijverig afgebroken. Het niemandsland ertussen is nu bijna overal bebouwd, en anders tot park dan wel parkeerplaats omgevormd.

Waarom wil de Röntgen-school die verfoeide Muur eigenlijk tot leven wekken? "Toen we als Neuköllnse school in 2010 in dit gebouw in Treptow trokken", vertelt Paul Kleinert, sociaal-pedagoog op de school, "zochten we naar aanknopingspunten om onze leerlingen met school en buurt vertrouwd te maken. Dit schoolgebouw is van 1908. We hebben bedacht dat we de hele Duitse geschiedenis van na 1900 op deze ene plek tastbaar kunnen maken. Gelukkig zijn de pioniersramen niet gesneuveld, toen het gebouw voor ons werd gerenoveerd. Daaraan zijn flinke discussies voorafgegaan. Maar de twee ramen horen bij de school en de Duitse geschiedenis."

De multiculturele Neuköllner Röntgen-school is in 2010 in een volstrekt andere omgeving terechtgekomen: een nagenoeg witte Oost-Berlijnse wijk. De verhuizing had louter praktische redenen: een reorganisatie, geld- en ruimtegebrek. Dit schoolgebouw stond na de val van de Muur leeg. In Treptow worden veel minder kinderen geboren dan in Neukölln. "De Muur voor de deur was een geschenk voor ons", vervolgt Paul Kleinert. "We zijn in archieven gedoken, hebben films en betrokkenen gevonden. Zo werken we samen met de leider van een stichting ter democratiebevordering hier in Treptow, die zelf in de DDR-tijd op deze school heeft gezeten en daarover aansprekend kan vertellen." De man ging hier naar school vóórdat het gebouw in een opleidingsinstituut van het Volksleger werd veranderd, en het binnenhof voor tanks werd verzwaard. Zo pal aan de 'Antifascistische Beschermingsmuur' wilde de DDR-leiding zelfs geen FDJ-schoolpioniertjes laten rondlopen.

"Ik wind er geen doekjes om", zegt Kleinert: "We zitten hier met 435 leerlingen uit de onderklasse. Een aanzienlijk deel heeft emotionele en/of motorische problemen. De kinderen van succesvoller geïntegreerde nieuwkomers zitten niet hier bij ons, maar op de Rütli-school even verderop, in Neukölln." De voormalige probleemschool Rütli heeft zich de afgelopen jaren tot een model-'campus' ontwikkeld, na alarmkreten van het personeel gevolgd door een flinke bijdrage van de staat.

Op oude foto's die de Röntgen-school heeft opgespoord, is te zien hoe smal de Heidelberger Straße was, toen de Muur er werd opgetrokken. Pakweg 200 meter van de school is aan de Neuköllnerkant op huisnummer 35 een plaquette aangebracht. Heinz Jercha wordt hier herdacht, die in 1962 vanuit de kelder een tunnel heeft gegraven naar huisnummer 75 aan de overkant van de straat, in Treptow. Vijftig mensen wist hij zo naar West-Berlijn te sluizen, voordat de tunnel en hijzelf werden 'geliquideerd' - aldus de officiële DDR-documenten die Kleinert heeft bemachtigd. Die huizenrij aan de oostkant is later door de DDR-leiding afgebroken, maar de tunnelingang op nummer 35 bestaat nog. "Als onze leerlingen hier staan", zegt Kleinert, "snappen ze opeens veel. We kunnen alle vakken met ze oefenen, heus niet alleen geschiedenis. Ik noem maar wat: hoe graaf je een tunnel zonder dat anderen het horen? Welke hoek maak je bij een vlucht vanaf het dak schuin naar de overkant? En waaruit is het beton voor de Muur gemengd?"

Judith Härtig doet deze plek natuurlijk ook aan op haar Stadsrally. Maar voor haar is de Muurspeurtocht vooral een dankbaar vehikel om haar pupillen besef voor het leven - hún leven - in Berlijn bij te brengen. Dat bleek al uit de aandacht voor het thema 'armoede'. "De meeste leerlingen komen nauwelijks hun eigen Kiez, hun woonbuurtje, uit." De veertienjarige Aschrat kan bijvoorbeeld honderuit over Marokko en Tunesië vertellen, maar bij 'Berlijn' moet hij passen.

Als Härtig op de speurtocht langs de Muur langs een Italiaans en een hindi-restaurant komt, vertelt ze haar leerlingen wie er allemaal in Berlijn leven. Bij de Stolpersteine op de stoep onderweg, de messingsteentjes die herinneren aan bewoners die door de nazi's zijn vermoord, leert ze dat er tegelijk met de Joden ook allerlei andere minderheden werden onderdrukt. "Dat is nieuw voor hen, terwijl ze zelf ook tot een minderheid behoren."

Bij een oude kerk met kogelgaten, de Belijdende Kerk waar het verzet tegen Hitler én tegen de DDR-dicatuur gestalte kreeg, vertelt Härtig haar leerlingen dat je je nooit bij de situatie hoeft neer te leggen. Zie Heinz Lercha, die een tunnel groef. Lef is overigens niet altijd het juiste antwoord. "Mijn broer werd bijvoorbeeld van school gestuurd omdat hij de foto van een hoge DDR-pief van een snorretje had voorzien."

Een dubbele rij keien op straat markeert nu het verloop van de Muur door Berlijn. Wie die keitjesroute vanuit de Heidelberger Straße een paar honderd meter richting centrum volgt, komt bij een uitzonderlijk woest veld. Daarop staat een protestbord met de tekst: 'Wij, de rechtmatige eigenaren, eisen ons Mauergrundstück terug!' Even verderop verdwijnen de keien zomaar in een nieuwgebouwde kiosk. Wie het spoor terugvindt en vervolgt, loopt al gauw een andere wereld binnen: het hippe nieuwe Berlijn.

De geschiedenisleraar van de eindexamenklassen aan de Röntgen-school heeft, vanzelfsprekend, meer oog voor het verleden. "Normaal komt het geschiedenisonderwijs hier op school niet verder dan de Tweede Wereldoorlog", legt hij uit. "De Muur is hard nodig. Begin maar eens met de vraag wie hem eigenlijk heeft gebouwd, en waarom. Zestig procent van mijn leerlingen wist het niet. Maar daarmee scoren zij niet slechter dan hun leeftijdgenoten in heel Berlijn, zoals een onderzoek van de Freie Universität alhier heeft aangetoond."

Nog in 2010 wenste, volgens een representatief onderzoek, een kwart van de Duitsers de Muur terug. Pikant is dat dit zowel voor de Oost- als de West-Duitsers gold. Een jaar eerder vond de helft van de Oost-Duitsers dat de DDR meer goede dan slechte kanten had gehad. De Röntgen-scholieren die aan het Muurproject hebben meegedaan, zullen dat niet gauw zeggen.

Op de Stadsrally heeft Judith Härtig haar klas ook verteld van 9 november 1989. Zij was in Amsterdam, toen haar broer opeens opbelde vanuit Oost-Berlijn. "Hij riep dat de Muur open was! Toen ik dat hier aan mijn leerlingen vertelde, moest ik opeens huilen. Ze reageerden er begripvol op. Misschien zegt zo'n spontane huilbui ze wel het allermeest."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden