Groningse Waagstraat als omstreden voorbeeld

Een warmbloedig, Rooms, Italiaans gebouw dat er in korte tijd in is geslaagd vele harten te veroveren. Poëtisch en even streng vormgegeven als een klassiek sonnet. Maar ook: een krachtige vloek in de Nederlandse architectuur omdat de bouwmeester zich niet hield aan het dogma dat bouwkunst eigentijds en vernieuwend zou moeten zijn. Een 'mislukking', ontworpen om het grote publiek te behagen, zeggen architecten. 'Edelkitsch! Anton Pieck!', sneren ze. De wethouder noemt het glunderend 'een postmodern gebouw', omdat de Italiaanse architect Adolfo Natalini zich liet inspireren door eeuwenoude historische stijlen in plaats van door functionalisten van deze eeuw.

HANS DE PRETER

Zie daar: de nieuwe Waagstraat. Groningen heeft er opnieuw een spraakmakend gebouw bij gekregen, deze keer op de Grote Markt, dat in september officieel wordt geopend. Het nieuwe Waagstraat-complex, dat ruimte biedt aan de bestuursdienst van de gemeente, horeca en appartementen, is niet alleen het onderwerp van oplaaiende architectuur-discussie, maar vooral de aanleiding voor en decor van een grootschalige zomermanifestatie in Groningen: 'A Star is Born'. Dat is het Festival van de Architectuur, waarmee Groningen viert dat een belangrijke opknapbeurt van de binnenstad met de herinrichting van de Grote Markt en het gereedkomen van de Waagstraat, een hoogtepunt bereikt.

De gemeente en sponsoren hebben er samen drie miljoen gulden voor uitgetrokken om er een knallend feest van te maken, dat past in de traditie van recente culturele projecten zoals de manifestatie 'What a Wonderful World' met videopaviljoens, en 'Stadsmarkeringen' waarbij kunstwerken de gemeentegrenzen markeren. Groningen hoopt er haar reputatie van moderne-architectuurstad mee te versterken. Het geld is voor een belangrijk deel besteed aan architectuur-projecten in de stad, van vier gerenommeerde gast-architecten.

Zeven weken lang hoopt Groningen dankzij 'A Star is Born' in het rijtje voor te komen van steden als Avignon, Aix-en-Provence, Amsterdam, Salzburg of Verona waar cultuurliefhebbers zich deze maanden kunnen laven aan een zomerfestival. De VVV en de Nederlandse Spoorwegen komen met een speciaal Cultureel Zomerarrangement om Groningen als 'Cultuurstad van het Noorden' te leren kennen tijdens de 'zinderende zomer van 1996'. Er zijn de komende weken meer dan honderdvijftig voorstellingen gepland, te zien op de vier door de gast-architecten ontworpen locaties, maar ook op de Grote Markt, bij de Waagstraat en op de grachten, in de kanalen en op het Reitdiep.

Niet alleen geïnteresseerden in architectuur, ook muziek- dans- en theaterliefhebbers worden vanaf 9 augustus in Groningen bediend. Op het programma staan onder meer een openlucht-opvoering van de opera 'Norma' van Bellini waarvoor al 4500 kaarten zijn verkocht, een optreden van de Franse theatergroep 'Royal de Luxe'; 'de Odysee: een theatrale reis langs zes architectuurlocaties; een toneeluitvoering van een stuk van García Lorca, een boottocht met schrijvers en een pop-evenement met medewerking van onder meer de metal-bands Gorefest en The Gathering.

'A Star is born' - de naam mag dan doen denken aan een televisieshow waarin een goochelaar of imitator met medewerking van een goed gekapte presentator in een wereldster wordt veranderd, tijdens het festijn slaat het woord 'star' niet op menselijke sterren. Wel op vier plekken in de stad die door vier gastarchitecten samen met kunstenaars zijn omgetoverd in fraai vormgegeven stukjes binnenstad. Ze moeten als sterren gaan stralen, als lichtend voorbeeld voor de verdere inrichting van de binnenstad.

Of de Grote Markt en de nieuwe Waagstraat zelf ook zo'n 'star' vormen, daarover lopen de meningen dus uiteen. De nieuwe Waagstraat - Adolfo Natalini werd als architect uitgekozen na een soort referendum waarbij de bevolking kon kiezen uit ontwerpen van vier architecten - is de schrik van de Groningse architecten. Ze hebben er geen goed woord voor over: er is bij navraag niemand te vinden die er echt enthousiast over is. Zelfs de Drenthse architect Cor Kalfsbeek die Natalini als co-architect bijstond, vindt de architectuur 'vreselijk', al vindt hij het stedebouwkundig gezien, dankzij het oude stratenpatroon dat in ere is hersteld, toch een grote aanwinst voor Groningen en feliciteert hij de stad met de keuze.

Over smaak valt te twisten en het is inderdaad voorstelbaar dat men de Waagstraat wat zoetig vindt. Maar de felheid, de voorspelbaarheid van de reacties en de minachting waarmee in architectenkringen en petit-comité over Natalini's nieuwbouw wordt gesproken, geven te denken.

Tot een hevige openbare discussie zoals rond de bouw van het Groninger Museum, heeft de Waagstraat in Groningen in elk geval niet geleid. Maar onlangs werd de discussie dan toch nog geopend, zij het niet door een architect, maar door de Groningse hoogleraar sociale psychologie, Bram Buunk. “In Groningen begint de victorie”, schreef hij in de Volkskrant over de Waagstraat. Hij neemt het op voor de historiserende stijl van Natalini. Volgens Buunk denken veel Nederlandse architecten dat een bouwwerk vooral geen imitatie mag lijken van fraaie traditionele architectuur. “Maar waarom eigenlijk niet? Juist omdat het Centraal Station in Amsterdam zo'n imitatie is, is het onbeschrijflijk veel mooier dan het er naast gelegen Ibis hotel”. De Groningse hoogleraar heeft genoeg van architecten-priet-praat, en is blij dat Groningen het typisch naoorlogse Nieuwe Stadhuis heeft laten afbreken om plaats te maken voor de Waagstraat. Volgens Buunk is het goed dat de architectuur-opleidingen in Nederland worden verlengd tot vijf jaar, mits de studenten dan leren 'dat een architect iemand is die gebouwen ontwerpt waar mensen van houden'. Hij komt met een zeer origineel criterium om nieuwbouw in Nederland mee te beoordelen, een criterium dat aan veel architectuur-gefilosofeer een eind kan maken. “Gebouwen moeten gewoon mooi zijn. En over smaak valt slechts binnen bepaalde grenzen te twisten. Er is nog nooit een normaal iemand geweest die bij een zeventiende-eeuws grachtenpand heeft gedacht: 'Hoe hebben ze dat in godsnaam kunnen bouwen'. Nog nooit”, aldus Buunk.

Wanneer we dit 'criterium van Buunk' loslaten op 'A Star is Born' ('het moet gewoon mooi zijn') - dan is een van de meest geslaagde ontwerpen wellicht dat van de Japanse architect Fumihiko Maki. Deze laat zien hoe poëtisch moderne architecten wel degelijk kunnen ontwerpen, en dat poëzie niet alleen is te bereiken met oude stijlen maar ook met originele hedendaagse vormen. Fumihiko Maki maakte een drijvend paviljoen, waarbij hij samenwerkte met theaterregisseur Dora van der Groen uit Antwerpen. Op een soort ponton werden twee metershoge spiralen tegen elkaar in gedraaid em bedekt met doorzichtig canvas. Daarmee is een zeer originele vorm ontstaan waarvan Maki hoopt dat Groningse kinderen, wanneer ze het eenmaal hebben gezien, het de rest van hun leven niet meer zullen vergeten. Het paviljoen kan gebruikt worden voor voorstellingen om vanaf de waterkant naar te kijken, maar ook als varende tribune waarop het publiek tijdens de voorstellingen meevaart.

Een ander ontwerp, dat waarschijnlijk ook voldoet aan de 'wet van Buunk', is het ontwerp voor een perceel langs de Winschoterkade bij de Oosterhaven. Een achteraf gelegen stukje Groningen dat dienst deed als parkeerplaats en als veldje om de hond uit te laten. Om het opnieuw in te richten zocht de gemeente contact met architect Manuel de Solà-Morales uit Barcelona. Hij is hoogleraar architectuur in Barcelona en gaf mede vorm aan het nieuwe Barcelona. Het stukje kade heeft een ingetogen, recreatieve functie gekregen waar men even op adem kan komen. Op een roestige plaat van staal kan men over de haven turen. Dit is het 'balkon van de binnenstad'.

Het derde ontwerp, dat met name pop-liefhebbers zal bekoren, is van de Londense architect William Alsop, die samenwerkte met de eveneens uit Londen afkomstige performer Bruce McLean. Zij bedachten ook een mobiel podium dat bestaat uit vier grote, opblaasbare wanden. Ze kunnen snel worden opgebouwd tot een groot podium in de vorm van een regenboog, maar de wanden kunnen ook als decorstukken fungeren en los van elkaar in een landschap worden neergezet. Het podium zal tijdens het festival worden opgesteld vlak buiten de stad aan het Reitdiep, bij de sluis van Dorkwerd. Ook mooi.

De vierde locatie is de hoek van de Kleine der Aa en de Reitemakersrijge, tot voor kort onderdeel van de prostitutie-baan. De gemeente zocht het Architectenbureau OMA van Rem Koolhaas uit Rotterdam aan om samen met fotograaf Erwin Olaf, bekend van zijn montage-fotografie, er een pareltje in de binnenstad van te maken. Origineel is het in elk geval wel, maar of het mooi is? Wie weet, het is nog in aanbouw en was tot nu toe alleen in maquette-vorm te zien. Erwin Olaf en Gro Bonesmo van OMA ontwierpen er een glazen openbaar toilet. Het is vermoedelijk het enige kunstwerk in Nederland dat dienst doet als urinoir. Of het enige urinoir dat tegelijkertijd kunstwerk is. Olaf deed zijn inspiratie voor het ontwerp op tijdens een bezoek aan een Boeddhistische grottempel in Sri Lanka. Daar werd op de wanden het leven van Boeddha afgebeeld, maar tevens gruwelijke voorstellingen van de hel, terwijl het plafond uitzinnig was gedecoreerd. “Erg grappig en meditatief. Als ik in een toilet ben wil ik graag wat zien om me af te leiden en ben ik gelijktijdig mezelf en meditatief”, schrijft Olaf in een toelichting op zijn ontwerp.

Is Groningen met het zomerfestival en met de Waagstraat in de rol van het 'Palais des Papes' nu het Avignon van het Noorden aan het worden, met een jaarlijks terugkerend theaterfestival op oorspronkelijke locaties? Het zou voor de toeristenbranche en de winkeliers een aardige impuls kunnen zijn. Maar helaas, wat dat betreft staan de sterren ongunstig. De vrees bestaat dat fanatieke buurtbewoners, voor wie al wat groen heilig is, zich steeds vaker met procedures zullen verzetten tegen wat uitzonderlijk en vrolijk is. De Groningse wethouders lijken steeds minder geneigd om daar in het openbaar afstand van te nemen.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden