Groningse grenspalen

Grenzen hebben iets spannends. De strijd over mijn en dijn in het verleden leveren mooie anekdotes op. Ze laten de vindingrijkheid zien van de gewone mens.

Niet ver van het klooster staan we al in het grensgebied. Achter de dijk bij circuit Polderputten is een boer op zijn tractor het land aan het bewerken. Nu kan dat, vroeger lag hier het Bourtanger Moor, een uitgestrekt moerassig veengebied. Dit was een natuurlijke grens tussen ons land en dat van de oosterburen. Voor de bewaking van het land was dit handig en goedkoop. De grens passeren kon namelijk alleen maar over een enkele veilige zandrug: een tange. Om het Bourtanger Moor nat te houden en zo de militaire functie ervan te versterken werd een leidijk aangelegd. Duitse boeren en turfstekers hadden last van dat hoge water. Dus staken ze stiekem de dijk door. Het was een kat- en muisspel tussen lokale grensbewoners en militairen. Ook afwateringsgeulen graven, de bovenste laag van het veen afbranden en boekweit verbouwen mocht niet.

Bij het kruispunt van kanalen staat een mossig bordje met 'douane 500 meter'. Even later passeren we het voormalig grenskantoor met daarop de tekst 'Nederlandse douane'.

Na wat zoeken vinden we rechts van de weg onze eerste grenspaal: 169-I, aan de overkant van het water 169-II. De grens loopt hier tussen de velden door. Aan de Nederlandse kant worden al asperges verbouwd, aan de Duitse kant zien we nog slechts een stoppelig restant van de oogst van vorig jaar. Links moet de mest worden geïnjecteerd in de grond, rechts mag nog ouderwets gegierd worden. De weg die we volgen ligt nog net in Duitsland, in de deelstaat Nedersaksen. Langs de linkerkant vinden we de grenspalen, een enkele paal moeten we onder het gebladerte uitgraven. Hoog naast de rechterkant van het asfalt loopt een elektriciteitsleiding.

Aangekomen bij de eerste boerderij van Hahnentange gaat de grens verder over privéterrein. In 1901 bleken twee Duitse boeren hier hun bijgebouwen deels in Nederland te hebben gemetseld. De grens werd toen zó verlegd dat de gebouwen helemaal op Duits grondgebied kwamen te staan. Daarom is hier een klein knikje in de verder strakke grenslijn te zien.

We besluiten om door te lopen naar grenspaal 172, die als bijzonder staat aangeschreven. In de achttiende eeuw werd in een grensconvenant besloten dertien van deze hamerstenen te plaatsen. We zien een grote paal van Bentheimer zandsteen met een breder bovenstuk. Daarop staat aan de Nederlandse kant de ingebeitelde inscriptie RBF, met een N eronder. RBF staat voor Republiek der Verenigde Nederlanden, maar dan in het Latijn: Respublica Belgica Foederata. Later werd dit aangevuld met de N van Nederland. Aan de Duitse kant staat EPM voor Episcopatus Monasteriensis, beter bekend als het bisdom Münster. De letters H en P daaronder staan voor het koninkrijk Hannover en het koninkrijk Pruisen, ook dat zijn latere aanvullingen.

Verder lopend over de dijk zien we rechts de voormalige vloeiweiden van de aardappelmeelfabriek, even later de fabriek zelf. Goedkopere zetmeelproducten namen de markt over. Bedrijvigheid is er nog wel in het vroegere bier- en brouwhuis van het middeleeuws kruisherenklooster uit 1464.

Dat lijkt ons een prima plek om weer op krachten te komen.

Van en naar het klooster van Ter Apel
Route
Het pad is afwisselend en merendeels onverhard. Het gaat over delen van de leidijk, door bosgebied en langs weide- en akkerland. De wandeling voert over de - nu onbewaakte - grensovergang tussen Nederland en Duitsland, langs voormalige grensposten via grenspalen en langs een aardappelmeelfabriek in ruste terug naar het klooster van Ter Apel.

Begin- en eindpunt

Deze rondwandeling loopt van en naar het Klooster Ter Apel.

OV
Bus 42 rijdt op Emmen, lijn 73 rijdt tussen Emmen en Groningen via Ter Apel. Kijk op www.qbuzz.nl voor de dienstregelingen.

Routebeschrijving
Volg vanaf de parkeerplaats bij het Boschhuis de wit-rood geblokte markering van het Noaberpad in zuidelijke richting. Verlaat dit pad bij het Ter Apelkanaal. Sla twee keer linksaf en loop langs de drukke N366 en het Haren-Rütenbrockerkanaal. Bij de brug (met bord Ter Apelerstrasse) staat paal 169-I rechts van de weg. De grenspalen 171-I t/m 171-VI bij Hahnentange staan op privéterrein, volg daar de een kleine omweg naar de Barnflair Leidijk. Vanaf paal 169 is de route gebaseerd op: 'Op zoek naar grenspalen. Wandelingen langs de grens van paal tot paal' van Herman Posthumus. (Van Gorcum, 2010). Dit boekje volgt de grenspalen vanaf de Drents-Overijsselse grens tot de Dollard.

Horeca
Het Boschhuis (voormalig bier- en brouwhuis van het klooster) is dagelijks open van 9.00 tot 21.00, zie ook www.hotelboschhuis.nl

Bijzonderheden
Klooster Ter Apel, Boslaan 3-5: dinsdag t/m zaterdag 10.00 - 17.00 uur, zon- en feestdagen tussen 13.00-17.00 uur. Toegang € 6, gratis met Museumjaarkaart.

Grenslandschap
Het Bourtanger Moeras of Moor was een natuurlijke grens, maar die was niet precies vastgesteld. Veenstroompjes met groenlanden behoorden tot de dorpen aan beide kanten van de grens. Op deze markegronden gold het gemeenschappelijke weiderecht. Bij het Congres van Wenen in 1813 vonden er in Europa nogal wat grenswijzigingen plaats. Het grensverdrag van Meppen sloot daar in 1824 op aan. Het veen was toen al sterk ontwaterd door de ontginningsdrift van de bewoners. De moeraslinie verloor zo aan betekenis als militaire barrière. De gronden werden verder opgedeeld. Aan de Nederlandse kant begonnen veenafgravingen voor turfwinning, aan de Duitse kant zorgden kolonisten voor agrarische bedrijvigheid. Op de kaart is dat verschil nog steeds te zien. Opvallend is het fijnmazige netwerk van kanalen en wijken aan de Nederlandse kant waar aan Duitse zijde juist wegen zichtbaar zijn.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden