Groninger kerken tussen verval en herstel

GRONINGEN - Het is vandaag precies 25 jaar geleden dat de Stichting oude Groninger kerken werd opgericht. Ze moest uitkomst bieden aan vertwijfelde kerkvoogden die hun oude, monumentale kerk zagen vervallen, omdat het geld voor onderhoud ontbrak. Vijfentwintig jaar later blijkt de Stichting nog steeds bittere noodzaak.

Voor een aantal Groninger kerken is er sinds 1969 heel wat veranderd: zij ondergingen, dankzij de zorg van de nieuwe stichting, een ingrijpende restauratie en staan er weer florissant bij. Toch blijft het onderhoud ervan zorgelijk, zo leert een rondgang langs verschillende kerkgebouwen in de provincie.

In het noordelijk gelegen Usquert bijvoorbeeld duiken in de pas gerestaureerde kerk al weer ontsierende vochtplekken op. Het Middeleeuwse gebouw dat een neogotisch 'jasje' heeft, is een van de veertig kerken die onder het beheer van de stichting vallen.

Tijdens de restauratie bleek dat het gebouw zeker uit de 12e eeuw dateert; onder de pleisterlaag gaan forse tufsteenblokken schuil. Die hoge ouderdom zou voor menigeen reden zijn om het pleisterwerk weg te halen, zo niet voor de Stichting oude Groninger kerken. Zij pleit er juist voor de veranderingen die het kerkgebouw in de loop der eeuwen onderging, te bewaren. Met andere woorden: niet terugrestaureren in oude stijl. En dus verdween een fraai, in tufsteen gemetseld, romaans rondboogvenster weer achter de kanariegele pleisterlaag van de kerk. Ook binnen zijn ingrepen uit latere perioden herkenbaar: een 13e-eeuws venster bijvoorbeeld, dat een 15e-eeuwse blokkenbeschildering kreeg.

De neogotische toren biedt een weids uitzicht over het Groninger Hogeland, waar zich kerktoren na kerktoren laat ontdekken. Wie hier goed thuis is, herkent ze allemaal: Warffum, Uithuizen, Uithuizermeeden, om maar wat te noemen. Voor de Groninger schildersbent 'De Ploeg' vormde menige kerk een dankbaar onderwerp.

Duiven en kraaien

Het is juist die 'bouwdichtheid' van kerken in Groningen, die de oprichting van de Stichting Oude Groninger Kerken noodzakelijk maakte, vertelt Reint Wobbes, lid van het dagelijks bestuur. De hervormde kerkvoogdijen konden het aan het eind van de jaren zestig niet meer bolwerken: zo'n honderdzeventig monumentale kerken vielen onder hun verantwoordelijkheid, maar het teruglopend aantal kerkgangers zorgde voor grote problemen waar het het onderhoud en de restauratie van de gebouwen betrof. Al in de 19e eeuw had het kostbare onderhoud tot de sloop van veel kerken geleid.

Op de laatste jaarlijkse donateursvergadering van de stichting haalde een van de medeoprichters, dr. Regnerus Steensma, herinneringen aan die tijd op: duiven die rondfladderden in de kerk van Leegkerk - what's in a name? - en krassende kraaien in de lichtkronen van Westerwijtwerd. Het kerkvolk, in bijbelse termen ook wel als 'schapen' aangeduid, werd hier bovendien vervangen door èchte schapen: een Groninger boer gebruikte een deel van de kerk als stal.

Kortom, het was kommer en kwel. Veel kerkvoogdijen begroetten dan ook enthousiast het idee van de Provinciale restauratie commissie van de Nederlandse hervormde kerk om een speciale stichting te laten zorgen voor de verwaarloosde kerkgebouwen. Het afstoten van een kerkgebouw kon de kas van de hervormde gemeenten flink ontlasten. Op 13 mei 1969 was de oprichting een feit, vijf jaar later beheerde de stichting al zo'n vijftien kerken. De kerkvoogdijen brachten voor de overdracht een bruidsschat in die als afkoopsom van het onderhoud diende. Tegenwoordig varieert die som tussen Fl.20 000 en Fl.50 000.

Ruèe-Rally

Van begin af aan is flink aan de publiciteitsbel getrokken om donateurs te werven. Er werd zelfs een 'Romantische Ruèe Rally' langs sterk vervallen 13e-eeuwse kerken georganiseerd. Al in 1974 kon de vierduizendste donateur worden ingeschreven, tegenwoordig telt de stichting zo'n 5500 donateurs.

Daarmee loopt ze aan kop in vergelijking met andere soortgelijke stichtingen in ons land die naar het Groningse voorbeeld ontstonden. De tweede plaats wordt ingenomen door de Stichting Alde Fryske Tsjerken met ongeveer 4700 donateurs. Ook Friesland kent immers een groot aantal middeleeuwse kerken. De jongste stichting is die van de Drents-Overijsselse Kerken in Delden, deze telt een kleine 200 donateurs. In Limburg, Noord-Brabant en Utrecht bestaat een dergelijke stichting (nog) niet.

Eens per jaar komen de 'clubs' bij elkaar om ervaringen uit te wisselen over onder meer de restauratie-aanpak, die onderling nogal uiteenlopende visies oplevert. Het is duidelijk dat Groningen bij dit alles een voortrekkersrol speelt.

Die rol valt ook nog bij iets anders op: daar waar de overige stichtingen zich grotendeels met vrijwilligers moeten redden, bezit de Groninger stichting een bureau met betaalde werknemers onder leiding van een directeur, Peter Breukink. De laatste benadrukt met onverholen trots dat de professionaliteit van het bureau maximaal wordt uitgebuit. De twee bouwkundigen die er werken hebben hun handen vol aan al het werk dat er ligt.

Heveskes

Wie echter denkt dat het nu wel goed zit met de oude Groninger kerkgebouwen komt bedrogen uit. Nog steeds kan er een 'Romantische Ruèe Rally' gemaakt worden: naar Wittewierum bijvoorbeeld of naar het industriegebied van Delfzijl, waar onder de rook van de fabriekspijpen de vervallen middeleeuwse kerk van Heveskes staat. Het dorp Heveskes, en dus ook zijn kerk, moest wijken voor industrie-uitbreiding. Achteraf bleek dit besluit een volslagen misser, omdat de uitbreiding niet doorging.

Het dorp is goeddeels verdwenen, maar de kerk staat er nog. Ze vormt in al haar verlatenheid een jammerlijke aanklacht tegen een beleid van willekeur. Het is een triest en tegelijk spookachtig beeld, dit gebouw met zijn vervallen toren, kapotte dak, vernielde vensters en verwaarloosde grafzerken. Al jaren zijn er discussies, er was zelfs sprake om de kerk naar Japan te verplaatsen. Momenteel is de aanvraag voor een sloopvergunning uitgesteld. De Stichting oude Groninger kerken gaat opnieuw - in de jaren zeventig had ze dat al eerder gedaan - een poging doen om het beheer van de kerk van Heveskes in handen te krijgen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden