Groningen gunt sloopbeton een tweede leven

De bouw schrokt veel zand, grind, energie en water op, met name beton is een gulzig goedje. In Groningen zitten alle partijen uit de sector met elkaar om de tafel om te kijken hoe ze zuiniger met beton om kunnen springen. Hun eerste wapenfeit: het hergebruik van sloopbeton in nieuw beton.

Tegenover het historische pand aan de Groningse Pottebakkersrijge waarin Archiview, het bureau van architect Jack van der Palen huist, wordt een appartementencomplex gebouwd. Naast de grote bouwkraan levert een betonmolen zijn lading af. Van der Palen ziet het met een grote grijns aan. "Sinds december vorig jaar bestaat de betonmortel die daar in zit, voor twintig procent uit sloopbeton", zegt hij trots.

Het hergebruik van sloopbeton in nieuw beton was een van de eerste klussen die Van der Palen als voorzitter van het Groningse betonketenoverleg op zijn bord kreeg. In dit lokale samenwerkingsverband kijken de gemeente, aannemers, architecten, de betoncentrale en het recyclingbedrijf hoe de bouw in Groningen zuiniger kan omgaan met beton, een van de belangrijke bouwmaterialen. Toen de architect in september 2010 de voorzittersklus aannam, dacht hij snel klaar te zijn. "De techniek om sloopbeton te recyclen is er en het wordt door de overheid aanbevolen, dus dat moest een fluitje van een cent worden." Dat de plaatselijke betonmortelcentrale en het recyclingbedrijf op nog geen steenworp van elkaar af liggen, leek ook een gunstig uitgangspunt. De bedrijven aan het Winschoterdiep zijn slechts door een sloot van elkaar gescheiden. Het overbrengen van het betongranulaat - de officiële naam van gebroken betonpuin - naar de buren bleek echter nog niet zo eenvoudig. "Maar het is nodig", weet Van der Palen. "We moeten de CO2-uitstoot van beton terugbrengen."

Jaarlijks wordt per hoofd van de bevolking 1 kubieke meter beton geproduceerd. Daarvoor zijn water, cement, staal, zand, hulpstoffen en grind nodig, én een hoop energie. Vooral cement slurpt energie; de grondstoffen moeten op een hoge temperatuur verwerkt worden. Ook het transport van zand en grind uit de Limburgse mergelgroeves kost energie. De mondiale betonproductie wordt verantwoordelijk gehouden voor 5 procent van de CO2-uitstoot.

Van der Palen: "Omdat gebouwen van beton wel meer dan honderd jaar meekunnen, wordt de voetafdruk van het product afgedaan als minimaal. Daar zit wat in, maar het punt is dat we nu al gebouwen uit de jaren zeventig en tachtig slopen." Gesloopt beton verdwijnt niet op een grote afvalberg maar wordt gebruikt als fundering van wegen. "Dat is downcycling", zegt de architect. "Er wordt een minderwaardig product van gemaakt. Het is beter om het in dezelfde keten te hergebruiken."

Maar ja, krijg dat maar eens van de grond. Van der Palen: "Vlak na de Tweede Wereldoorlog kwam het hergebruik van grondstoffen in de bouw al ter sprake. Toen was er immers een overvloed aan puin en schaarste aan materialen. In de jaren zeventig was er weer een tekort aan grondstoffen. Toen zijn de regels voor het hergebruik van sloopbeton in nieuw beton verruimd. Later heeft minister Cramer van Vrom nog opgeroepen minstens 20 procent gerecycled beton als grindvervanger te gebruiken."

Dat er aan die oproep nauwelijks gehoor is gegeven, heeft volgens de architect meerdere redenen. Onwetendheid is er een van. "Zo zei de betonmortelcentrale dat er geen vraag was naar beton met betongranulaat, terwijl ze helemaal niet op die vraag hoeven te wachten. Van het grind mag al 20 procent vervangen worden door granulaat. Andersom vragen architecten en aannemers er ook niet om. Soms weten ze niet dat het materiaal beschikbaar is of hebben ze vooroordelen. Voor een strakke vloer is het misschien niet geschikt, maar voor andere toepassingen is het een prima en veilig materiaal." Overleg helpt bij het oplossen van deze knelpunten. Van der Palen: "We zitten met zeven partijen uit de stad om de tafel. Die bedrijven kennen elkaar en komen elkaar regelmatig tegen. Dit is ook het voordeel van een lokale boven een landelijke aanpak."

Een andere, niet onbelangrijke, reden dat het recyclen lastig van de grond kwam, was de prijs. "Betongranulaat en grind zijn ongeveer even duur, dus waarom zou je ingewikkeld gaan doen om een complete keten om te bouwen voor hergebruik." Bovendien had de betonmortelcentrale weinig materiaal om te mengen omdat het recyclingbedrijf al zijn sloopbeton aan wegenbouwers sleet.

De doorbraak in het Groningse overleg kwam toen de gemeente - die zich als duurzaam wil profileren - besloot om voor de fundering van wegen niet langer sloopbeton te gebruiken. Hierdoor had het recyclingbedrijf eindelijk een voorraad waarmee de betonmortelcentrale uit de voeten kon.

Sinds december vorig jaar mengt de betonmortelcentrale sloopbeton in haar beton. Heel veel is daar nog niet mee gebouwd, maar dat gaat veranderen. Momenteel wordt de oostelijke wand van de Grote Markt gesloopt ten behoeve van nieuwbouw. Daar komt veel beton bij vrij, en is ook weer veel beton bij nodig. Dit geldt ook voor de herziening van de zuidelijke ringweg van de stad.

Het Groningse betonketenoverleg heeft al navolging gekregen in onder meer Emmen, Eindhoven en Drachten. In oktober startte een landelijk netwerk voor verduurzaming van de betonketen. Daarin overleggen de grote landelijke jongens uit de bouw met de overheid en Rijkswaterstaat. De initiatiefnemer was MVO Nederland, een kennis- en netwerkorganisatie op het gebied van maatschappelijk verantwoord ondernemen. "In werkgroepen worden discussies gevoerd over verantwoordelijkheid in de keten. Een belangrijk thema is hoe vraag en aanbod van duurzaam beton op elkaar af te stemmen, zodat de betrokken partijen weten waar ze aan toe zijn", vertelt Simone Märtens, sectormanager bouw en industrie bij MVO Nederland.

Als voorbeeld van wat huiseigenaren van zo'n landelijk overleg zouden kunnen merken, noemt Märtens de labeling. "Als je je huis wilt verbouwen, kun je aan zo'n label zien of je duurzaam beton inkoopt. Mocht je het pand later verkopen dan kun je dat als verkoopargument gebruiken. Banken zouden hypotheken met lagere rentes kunnen bieden voor huizen van duurzaam beton. Dit gebeurt nu al voor huizen die energieneutraal of energiezuinig zijn."

Betere labeling staat ook hoog op de wensenlijst van architect Van der Palen. Als het aan hem ligt, zou de bouwsector al op de tekentafel moeten nadenken over een zo duurzaam mogelijke sloop van een nog te bouwen pand. "Het labelen van beton, bakstenen en hout zou de volgende stap moeten zijn. Als je het gebouw later gaat slopen, weet je precies welke materialen van welke samenstelling waar zitten. Vergelijk het met het energielabel van je huis. Deze gegevens zou je bij het Kadaster kunnen registreren."

Een dergelijke landelijke registratie is een te grote klus voor het Groningse betonketenoverleg. Hun volgende stap is meer kennisoverdracht van de Groningse universiteit en hogeschool naar de slopers en het recyclingbedrijf over nieuwe technieken. Ook zullen architecten en aannemers meer bestookt worden met informatie over de nieuwe materialen.

Dat het in de bouwsector momenteel door een recessie niet zo goed gaat, is volgens Van der Palen geen obstakel voor duurzame innovaties. "Juist omdat de conjunctuur nu niet zo goed is, hebben bedrijven de tijd voor een omschakeling. Duurzaamheid is nu een punt waarop bedrijven zich kunnen onderscheiden."

Groningse skyline duurzaam verbouwd
De skyline van Groningen heeft de laatste tijd ingrijpende veranderingen ondergaan. Vorig jaar hebben de Belastingdienst en de Dienst Uitvoering Onderwijs (de voormalige studiefinanciering) hun intrek genomen in een nieuw pand op de Kempkensberg. Dit 'Cruiseschip', zoals het inmiddels in de volksmond heet, is zo gebouwd dat er zo min mogelijk energie nodig is om het te koelen en te verwarmen. Mocht het gebouw zijn kantoorfunctie verliezen dan kan het op termijn omgebouwd worden naar woningen. Al vóór de bouw heeft men nagedacht over onder andere de plaats van liften, installaties en trappen.

Bij de sloop van de oude kantoortorens waar de twee diensten eerst in gehuisvest waren, wordt zoveel mogelijk rekening gehouden met het hergebruik van het daarin aanwezige beton. Een groot deel van het beton dat vrijkomt bij de sloop krijgt een tweede leven als onderdeel van de ondergrondse parkeergarage die op de plek komt van de oude torens. Het fijne betonpuin dat bij de sloop vrijkomt, wordt met netten opgevangen en hergebruikt in cement. Het project is een pilot voor veertien Europese bedrijven die de mogelijkheid voor het honderd procent recyclen van beton onderzoeken. Daarbij vindt ook kruisbestuiving plaats met het Groningse betonketenoverleg.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden